Планетамыздың атмосферасы тек тыныс алатын ауа ғана емес, тіршіліктің барлығын ғарыштың зиянды сәулелерінен қорғайтын күрделі көп қабатты жүйе. Миллиардтаған жыл бойы Жер өзіндік қорғаныш тетіктерін қалыптастырды, олардың кейбіреулері соншалықты нәзік – адамзат олардың құндылығын тек қауіп төндіргеннен кейін ғана түсінді. Озон қабаты – осындай көзге көрінбейтін қалқандардың бірі, оның XX ғасырда бұзылуы бүкіл әлем қауымдастығының жауабын талап еткен алғашқы шынайы жаһандық экологиялық дағдарысқа айналды. Бұл қабаттың тарихы оң белгімен жалғасы бар экология үшін сирек болғандықтан да бірегей – адамзат апатты тоқтатып, қалпына келтіру процесін іске қосуға үлгерді. Бүгінгі күні планетарлық қалқан баяу, бірақ сенімді түрде бұрынғы көрсеткіштеріне оралуда, келісілген халықаралық күш-жігердің табиғи процестер барысын өзгерте алатынын дәлелдейді. Осы тартымды планеталық ауқымдағы тарихты барлық тереңдігімен ашатын он екі деректі назарларыңызға ұсынамыз.
- Озон – молекуласы әдеттегі екі атомның орнына үш атомнан тұратын оттектің ерекше түрі. Дәл осы үш атомды құрылым оған күннің қатты ультракүлгін сәулесін – тері қатерлі ісігін, катарактаны және иммунитеттің басылуын тудыратын аса қауіпті УК-Б диапазонын – сіңіру қабілетін береді. Осы заттан жасалған қорғаныш экранынсыз құрлықтағы тіршілік қазіргі күйінде мүлде мүмкін болмас еді.
- Озон қабаты Жер бетінен он бестен отыз бес шақырым биіктікте – стратосферада – орналасқан. Орасан зор маңызына қарамастан, жалпы қалыңдығы шамалы ғана – атмосфералық озонның барлығын жер бетіндегі қысымға дейін сығымдасақ, шамамен үш миллиметрлік қабат алынады. Мұндай сынғыш тосқауыл планетаның бүкіл биосферасын қорғайды.
- Озон қалқаны шамамен екі миллиард жыл бұрын – фотосинтездейтін микроорганизмдер атмосфераны оттекпен қанықтыра бастаған кезде – қалыптасты. Пайда болғанға дейін ультракүлгін сәуле бетіне еркін жетіп, тіршілік тек су қалыңдығында ғана өмір сүре алатын. Ағзалардың құрлыққа шығуы дәл осы стратосфералық озонның жеткілікті мөлшері жинақталуының арқасында мүмкін болды.
- 1985 жылы британдық ғалымдар Антарктида үстінде қорғаныш газының мөлшері апатты төмен аймақ – үлкен «озон тесігін» анықтады. Бұл жаңалық ғылыми қауымдастықты шошытты, өйткені сарқылу ауқымы кез келген теориялық болжамнан айтарлықтай асып кетті. Бұл аномалияның ауданы жекелеген жылдары Солтүстік Американың аумағынан – шамамен жиырма тоғыз миллион шаршы шақырымнан – асып кетті.
- Озон қабатын бұзудың басты кінәлілері мұздатқыштарда, аэрозольдарда және көбікпластикте кеңінен қолданылған синтетикалық қосылыстар – хлорфторкөміртектер болып шықты. Стратосфераға түскен соң, бір хлор атомы бейтараптандырылғанға дейін озонның жүз мың молекуласына дейін жоя алады. Бұл заттардың қастандығы олардың химиялық инерттілігінде жатыр – атмосфераның төменгі қабаттарында олар мүлде зиянсыз, сондықтан ұзақ уақыт бойы күдік туғызбады.
- 1987 жылы қабылданған Монреаль хаттамасы тарихта БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттері қол қойған алғашқы халықаралық келісім болды. Бұл шарт озон қабатын бұзатын заттарды өндіру мен пайдаланудан кезең-кезеңімен бас тартуды белгіледі. Оны экология саласындағы табысты халықаралық ынтымақтастықтың үлгісі деп санайды – саясаттың апатты болдырмаған сирек жағдайы.
- Монреаль хаттамасының арқасында атмосферадағы хлорфторкөміртектердің мөлшері 1990-жылдардың ортасынан бастап баяу төмендеуде. Ғалымдардың бағалауынша, антарктикалық «тесік» шамамен 2066 жылға қарай толығымен жабылады, ал планетаның қалған аймақтарындағы озон қабаты одан ертерек – 2040 жылға таман – қалпына келеді. Бұл жаһандық экологиялық қауіптің бүкіл адамзаттың күш-жігерімен тоқтатылған сирек үлгілерінің бірі.
- Стратосферадағы озон мен жер бетіндегі озон – денсаулыққа кері ықпалы жағынан қарама-қарсы екі түбегейлі өзгеше құбылыс. Стратосфералық озон тіршілікті қорғаса, пайдаланылған газдар мен күн сәулесі арасындағы химиялық реакциялар нәтижесінде пайда болатын жер үсті озоны – улы ластаушы зат. Дәл осы жер үсті озоны смог құрамына кіріп, ірі қалалар тұрғындарының тыныс алу жолдарын тітіркендіреді.
- Антарктикалық «тесік» құрлық үстіндегі ерекше полярлық дауылдар мен стратосфераның төтенше суық температурасына байланысты оңтүстік көктем кезінде – тамыздан қарашаға дейін – жыл сайын пайда болады. Суық озонды бұзу реакциялары анағұрлым тез жүретін беті бар ерекше бұлттардың түзілуіне ықпал етеді. Желтоқсандағы жылынудан кейін тесік әдетте жабылады, алайда әр онжылдықта бұл процесс азырақ драмалық сипат алуда.
- Озон қалқанының қалпына келуі күтпеген климаттық сыйлық берді – ғалымдар антарктикалық аномалияның біртіндеп «жазылуымен» байланысты Оңтүстік жарты шардағы жел бағытының өзгергенін тіркеді. Оңтүстік мұхит үстіндегі атмосфера айналымы XX ғасырдың ортасындағы параметрлерге оралуды бастады. Бұл әсер озон қабатының жаһандық климаттық жүйеге қаншалықты терең сіңісіп кеткенін аңғартады.
- Өнеркәсіп тыйым салынған хлорфторкөміртектерді алмастырған кейбір заттардың өздері қуатты жылыжай газдарына айналып шықты. Гидрофторкөміртектер озон қабатын бұзбайды, алайда жаһандық жылынуға үлесі көмірқышқыл газынан мыңдаған есе зор. 2016 жылы халықаралық қауымдастық Монреаль хаттамасына осы қосылыстарды да айналымнан шығаруға бағытталған Кигали түзетуін қабылдады.
- Озон қабатының тарихы адамзатқа көзге көрінбейтін және абстрактілі сияқты қауіптердің нақты да апатты салдарлары болуы мүмкін екені туралы аса бағалы сабақ берді. Озон тесігін ашушы ғалымдар Пол Крутцен, Марио Молина және Шервуд Роуленд 1995 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды – қоршаған ортаны қорғау ғылымының жоғарғы ғылыми мойындауға ие болған сирек жағдайы. Олардың жұмысы ғалымдардың қоғам алдындағы жауапкершілігінің рәмізі мен уақытылы жаңалықтың дүниені буквально құтқара алатынының үлгісіне айналды.
Озон қабатының тарихы – адамзаттың өз зиянының ауқымын түсініп қана қоймай, оны жөндеуге саяси ерік тапқан экологиядағы сірә жалғыз жағдай. Бұл тәжірибе ғылыми деректерге сүйенген халықаралық ынтымақтастықтың планеталық қауіптерді тоқтата алатынын дәлелдейді. Хлорфторкөміртектер тарихынан алынған сабақтар бүгін де өзектілігін сақтайды – адамзат алдында одан кем емес батыл және келісілген іс-қимылды талап ететін жаңа экологиялық мәселелер тұрған дәуірде. Қалпына келіп жатқан планета қалқаны – тек ғылыми жетістік емес, табиғаттың кедергі жасалмаса өзін-өзі емдеу қабілеті бар екенін еске салатын тірі куәлік.
