Микроәлем адам көзінен таңғаларлық қасиетке ие орасан көп тіршілік нысанын жасырады. Мұндай тіршілік иесінің кейбірі сондай ұсақ, оны әдеттегі оптикалық микроскоппен де ажырату мүмкін емес. Ғалым бұл бөлшекті сөздің таныс мағынасында тірі ағза деп есептеу керек пе деген мәселе жайлы ұзақ уақыт дауласты. Дегенмен дәл осындай кішкентай құрылым планетаның заманауи биосферасын қалыптастыруда орасан рөл атқарды. Сөз – тірі жанның денсаулығын күйрете алатын әрі эволюцияны байқаусыз алға жылжытатын көрінбейтін агент, вирус туралы болып отыр. Төменде осы жұмбақ биологиялық бөлшектің он бес қызықты ерекшелігі жайлы әңгімелейміз.
- Әдеттегі вирустың мөлшері сондай ұсақ, әдеттегі инеliktin ұшына мұндай бөлшектің ондаған мыңы сыюы мүмкін. Ғалым оны нанометрмен өлшейді, ал құрылымын тек қуатты электрондық микроскоп қана көрсете алады. Мұндай ұсақтық агентке ірі микроорганизмге қол жетімсіз жасуша бөгетінен оңай өтуге мүмкіндік береді.
- Бұл бөлшектің тірі табиғатқа жататыны туралы сұрақ бүгінге дейін ғылыми пікірталастың нысаны болып қала береді. Иесі жасушадан тыс жерде вирус метаболизмнің ешбір белгісін көрсетпей, дербес көбеюге мүлдем қабілетсіз. Дәл сол себептен көптеген биолог мұндай құрылымды тірі мен өлі материяның арасындағы шекаралық форма деп атауды жөн көреді.
- Планетадағы вирустық бөлшектің жалпы саны бүкіл байқалатын Ғаламдағы жұлдыз санынан айтарлықтай асып түседі. Зерттеушінің бағасы бойынша, теңіз суының бір литрінде жүз миллионға дейін осындай агент болуы мүмкін. Мұндай орасан сан вирусты Жердегі ең кең таралған биологиялық форма етеді.
- Бактериофаг тек қана бактерияны жұқтыруға маманданған вирустың ерекше түрін білдіреді. Мұндай агент антибиотикке төзімді инфекциямен күресу үшін медицинада сәтті қолданылады. Бактериофагпен емдеу дәстүрлі дәрі-дәрмекке перспективалы балама ретінде бүгінде айрықша қарқынды дамып келеді.
- Адам геномының едәуір бөлігі, шамамен сегіз пайызы, ежелгі вирустық тізбектің үзіндісінен тұрады. Мұндай енгізілген элемент заманауи адамның арғы тегінің ағзасына миллиондаған жыл бұрын жұқпалы жолмен түскен. Осындай тізбектің кейбірі кейіннен пайдалы функция атқара бастады, мысалы, сүтқоректіде плацентаның қалыптасуына қатысады.
- Салыстырмалы жуырда ашылған мимивирус мөлшерімен және генетикалық материалының күрделілігімен таңғалдырады. Бұл алып өз көлемі бойынша кейбір бактериядан асып түседі, бұл алғашқы жіктеу кезінде зерттеушіні ұзақ уақыт шатастырды. Оның геномында әдетте типтік вирустық бөлшекте кездеспейтін ақуыз синтезіне қажетті ген бар.
- Темекі мозаикасы вирусы ғылым он тоғызыншы ғасырдың соңында-ақ анықтаған алғашқы осындай агент болды. Орыс ғалымы Дмитрий Ивановский өсімдік ауруының қоздырғышы бактерияны ұстап қалатын сүзгіден өтетінін анықтады. Бұл жаңалық осындай микроскопиялық құрылымды зерттейтін тұтас биология саласының негізін қалады десе де болады.
- Кейбір вирустық агент мыңдаған жыл бойы экстремалды жағдайда өз белсенділігін сақтай алады. Ғалым отыз мың жылдан асатын мәңгі мұздақ үлгісінен өміршең бөлшек тапты. Мұндай төзімділік осы микроскопиялық құрылымның қоршаған ортаның ең қатал жағдайына керемет бейімделу қабілетін көрсетеді.
- Вирус әр түрлі ағза арасында жүзеге асыратын гендердің көлденең тасымалы эволюция үдерісін айтарлықтай жеделдетеді. Мұндай тетік тірі жанға пайдалы генетикалық белгіні әдеттегі табиғи сұрыпталудан әлдеқайда тезірек алуға мүмкіндік береді. Мысалы, көптеген бактерия антибиотикке төзімділікті дәл осындай вирустық делдалдықтың арқасында алады.
- Қауіпті ауруға қарсы вакцина әзірлеу вирустық бөлшектің құрылымы мен мінез-құлқын терең зерттеуге негізделеді. Эдвард Дженнер он сегізінші ғасырдың соңында-ақ әлсіретілген сиыр шешек қоздырғышын қолданып, вакцинация негізін қалады. Содан бері осындай әдіснама бүкіл әлемде миллиондаған адам өмірін сақтап қалды.
- Вирус басқа вирусты қоса алғанда, ғылымға белгілі дерлік барлық тіршілік формасын жұқтыра алады. Жұқтырылған жасуша ішіндегі алып вирустық бөлшекте паразиттік өмір сүретін вирофаг деп аталатын түр бар. Мұндай құбылыс микроскопиялық биологиялық әлемдегі өзара әрекеттің таңғаларлық күрделілігі мен көпдеңгейлілігін көрсетеді.
- Онколитикалық вирус қатерлі ісікпен күресуге бағытталған заманауи медицинаның перспективалы бағытын білдіреді. Арнайы түрлендірілген агент дені сау тінге дерлік тимей, қатерлі жасушаны ғана таңдамалы түрде жеңеді. Мұндай терапияның клиникалық сынағы кейбір қатерлі ісік түрін емдеуде үміт күттіретін нәтиже көрсетуде.
- Вирустық бөлшектің көбінде мутация жылдамдығы күрделірек ағзадағы ұқсас көрсеткіштен айтарлықтай асады. Мұндай ерекшелік маусымдық тұмауға қарсы жаңартылған вакцинаны неге жыл сайын әзірлеуге тура келетінін түсіндіреді. Генетикалық материалдың жедел өзгергіштігі қоздырғышқа иесінің иммундық қорғанысынан сәтті шыға алуға көмектеседі.
- Кейбір вирустық агент ауыл шаруашылығында химиялық пестицидсіз зиянды жәндікпен биологиялық күресу үшін қолданылады. Мұндай тәсіл диқанға өнімді қорғап, қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерді азайтуға мүмкіндік береді. Осындай әдістің экологиялық тазалығы оны заманауи ауыл шаруашылығы өндірушінің арасында барған сайын сұранысқа ие етіп келеді.
- Соңғы онжылдықта танымал бола бастаған гендік терапия емдеу материалын жеткізуші ретінде жиі түрлендірілген вирустық бөлшекті қолданады. Ғалым агенттен ауру тудыру қабілетінен айырып, тек генетикалық жүкті жасуша ішіне жеткізу шеберлігін ғана сақтайды. Мұндай технология адамның бұрын емделмейтін тұқым қуалайтын ауруын емдеудің жаңа мүмкіндігін ашады.
Осы микроскопиялық құрылымды зерттеу тірі табиғаттағы зиян мен пайданың арасындағы шекараның қаншалықты шартты екенін айқын көрсетеді. Дәл сол биологиялық бөлшек бір ағзаға өлімге әкелетін қатер болса, екіншісіне зерттеушінің таптырмас құралы бола алады. Жинақталған ғылыми білім бұрынғы дұшпан агентті медицинаның, ауыл шаруашылығының және гендік инженерияның одақтасына бірте-бірте айналдырып келеді. Мүмкін, осындай тіршілік формасын одан әрі зерттеу түрлі ғылыми пән тоғысында тағы да көптеген күтпеген қолданысты ашатын шығар. Микроәлем әлі де адамзаттың тіршіліктің өз табиғаты туралы түсінігін өзгертуге қабілетті талай құпияны бойында сақтайды.
