Антибиотиктер туралы 20 қызықты дерек – адам өмірінің орташа ұзақтығын екі есе арттырған зеңнің кездейсоқ ашылуы

Медицина адам өмірінің сапасы мен ұзақтығын түбегейлі өзгерткен талай серпінді сәтті білді. Дегенмен бактериялық жұқпаны жеңетін зат ашылуымен ықпал ауқымы бойынша салыстырыла алатын жаңалық санаулы ғана. Мұндай препарат пайда болғанға дейін қарапайым сызат кейде қанның өлтіретін жұғуына себеп болатын. Дәрігер қарапайым өкпе қабынуы, туберкулез және басқа да көптеген қауіпті аурудың алдында дерлік дәрменсіз еді. Бір ғалымның зертханасындағы бақытты кездейсоқтық адамзаттың микробпен күресу туралы түсінігін мүлде өзгертті. Төменде осы революциялық дәрілік құрал класы туралы жиырма қызғылықты дерек қарастырылады.

1. Пенициллиннің ашушысы 1928 жылы жаңалық тапқан шотландиялық бактериолог Александр Флеминг саналады. Ғалым кездейсоқ түскен көгеру зертхана табақшасындағы бактерия колониясын құртып жібергенін байқаған. Мұндай абайсыздық медицина тарихындағы ең маңызды оқиғаның біріне ұласты. Зерттеушінің өзі кейін мұндай жаңалықты мақсатты түрде іздемегенін мойындаған.
2. Бактериялық дақылды жойған көгеру саңырауқұлағы жіктелім бойынша Penicillium notatum түріне жататын. Дәл осы атау жаңа дәрілік затқа берілген терминнің негізіне жатты. Флеминг демалыстан оралғаннан кейін петри табақшасын кездейсоқ жауып қоймай, осы жаңалықты тапты. Мұндай абайсыздық парадоксал түрде ғасырдың ең үлкен медициналық жаңалығының біріне әкелді.
3. Препараттың жаппай өндірісі зат бастапқыда табылғаннан он жылдан астам уақыт өткен соң ғана басталды. Британдық ғалым Говард Флори мен Эрнст Чейн белсенді қосылысты практикалық қолдану үшін бөліп алып, тазарта білді. Дәл олардың еңбегі зертханалық жаңалықты кең қолдануға арналған нақты дәрі-дәрмекке айналдырды. Үш зерттеуші де кейін медицинаға қосқан көрнекті үлесі үшін Нобель сыйлығын бөлісіп алды.
4. Екінші дүниежүзілік соғыс құтқарушы препараттың әзірленуі мен жаппай өндірісін айтарлықтай жеделдетті. Жаралы жауынгер гангренаға және басқа да қауіпті жұқпаға қарсы тиімді құралға қатты мұқтаж болды. Америка фармацевтика компаниясы дәрінің өнеркәсіптік шығарылымын бар болғаны бірнеше жылда жолға қойды. Одақтастар Нормандияға қонған кезде препарат қоры миллиондаған дозаны құрап үлгерген еді.
5. Бұл дәрілік зат тек бактерия жасушасына ғана әсер етіп, тұмаудың вирустық бөлшегіне мүлде тимейді. Дәл осы себепті мұндай препарат тұмау немесе әдеттегі вирустық жұқпаға қарсы мүлде пайдасыз. Көптеген пациент білместіктен вирустық ауру кезінде де осындай дәрі тағайындауды талап етеді. Дәрігер бактериялық және вирустық аурудың табиғаты арасындағы принципті айырмашылықты жиі түсіндіруге мәжбүр болады.
6. Осындай препараттың басым көпшілігінің әсер ету тетігі бактерия организмінің жасуша қабырғасын бұзуға негізделген. Кейбір зат микробқа көбею мен тіршілік әрекеті үшін қажет ақуыз синтезін бөгейді. Басқа препарат бактерия жасушасының ішіндегі генетикалық материалды көшіру процесін бұзады. Тетіктің алуантүрлілігі дәрігерге нақты қоздырғышқа қарсы оңтайлы дәрі таңдауға мүмкіндік береді.
7. Бактериялық жұқпаға қарсы тиімді құрал пайда болуының арқасында адамның орташа өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай артты. Мұндай дәрі жаппай тарамай тұрған кезде қарапайым өкпе қабынуы жиі өлімге алып келетін. Босану кезіндегі ана өлімі де босанғаннан кейінгі қанның жұғуын бақылаудың арқасында елеулі төмендеді. Демографтар осы жаңалықты адамның орташа өмір сүру ұзақтығын арттыратын басты фактордың бірі деп атайды.
8. Бактерияның осындай препаратқа деген төзімділігі бүкіл әлемдегі заманауи денсаулық сақтауға елеулі қатер төндіреді. Микроорганизм бұрын тиімді болған дәрілік затқа қарсы қорғаныс тетігін қалыптастырып, мутацияға ұшырай алады. Мұндай құралды шамадан тыс немесе дұрыс қолданбау төзімді бактериялық штаммның қалыптасу процесін айтарлықтай жеделдетеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы микробтың артып бара жатқан төзімділігі туралы тұрақты түрде ескертеді.
9. Пенициллинмен эксперименттік емдеуден өткен алғашқы пациент 1941 жылы британдық полицей Альберт Александр болды. Ер адам жаңа препарат енгізілгеннен кейін алғашында жағдайының әсерлі жақсарғанын көрсеткен. Дегенмен өндіріс әлі өнеркәсіптік ауқымға жетпегендіктен, дәрі қоры тез таусылды. Өкінішке қарай, пациент терапия тоқтатылғаннан кейін ауыр жұқпаның қайталауынан қайтыс болды.
10. Стрептомицин американдық микробиолог Зельман Ваксман ашқан туберкулезге қарсы алғашқы тиімді құрал болды. Бұл жаңалық 1943 жылы орын алып, қауіпті аурудан зардап шеккен миллиондаған адамның өмірін құтқарды. Ғалым топырақ микроорганизмі мен оның емдік қасиетіне арналған зерттеуі үшін Нобель сыйлығын алды. Мұндай жаңалық топырақ бактериясының жаңа дәрілік зат көзі ретіндегі орасан әлеуетін көрсетті.
11. Осы класстың көптеген заманауи препараты дәл барлық жерде мекендейтін топырақ микроорганизмінен өндіріледі. Ғалым жаңа пайдалы қосылысты іздеу мақсатында әлемнің әр түкпіріндегі топырақ үлгісін зерттеуді жалғастыруда. Бактерияның артып бара жатқан төзімділігі аясында мұндай зерттеу барған сайын өзекті болып келеді. Кейбір перспективалы зат тіпті арктикалық мұз бен жанартаулық қайнар сияқты экстремалды жағдайдан да табылды.
12. Мұндай дәрі әсер ету тетігі мен химиялық құрылымына қарай бірнеше кең санатқа бөлінеді. Пенициллиндер осы препараттың ең көне әрі ең танымал тобының бірі болып қала береді. Тетрациклиндер көптеген түрлі бактериялық қоздырғышқа қарсы кең спектрлі әсерімен ерекшеленеді. Цефалоспориндер басқа топқа төзімділік кезінде жиі қолданылатын салыстырмалы жаңа класс саналады.
13. Кейбір адам осындай дәрілік заттың белгілі бір санатына ауыр аллергиямен ауырады. Аллергиялық реакция жеңіл бөртпеден өмірге қауіпті анафилаксияға дейін ауытқуы мүмкін. Дәрігер нақты препарат тағайындар алдында пациенттен бұрынғы реакциясының тарихын әрдайым нақтылап алады. Мұндай сақтық емдеу барысында елеулі асқынудың алдын алуға көмектеседі.
14. Ветеринария медицинасы да ауыл шаруашылығы мен үй жануарын емдеу үшін осындай препаратты белсенді қолданады. Осы заттың әлемдік өндірісінің едәуір бөлігі дәл мал шаруашылығының қажетіне бағытталады. Мұндай тәжірибе төзімді бактериялық штаммның таралуын зерттейтін ғалым арасында елеулі алаңдаушылық тудырады. Көптеген ел бүгінде аграрлық секторда осындай препаратты қолдануды реттеуді қатаңдатуда.
15. Мұндай дәрінің мүлде жаңа класын әзірлеу соңғы бірнеше онжылдықта айтарлықтай баяулады. Фармацевтика компаниясы созылмалы аурумен салыстырғанда мұндай зерттеуді жиі қаржылық тұрғыда тиімсіз деп есептейді. Ем курсы әдетте қысқа болатындықтан, тұрақты қабылданатын препаратпен салыстырғанда ықтимал пайда төмендейді. Ғалым үкіметті арнайы қаржылық қолдау тетігі арқылы жаңа зат әзірлеуге ынталандыруға шақырады.
16. Адамның ішек микрофлорасы осындай кең спектрлі дәрілік препараттың әсерінен қатты зардап шегеді. Пайдалы ішек бактериясы терапия курсы кезінде ауру тудыратын микроорганизммен қатар қырылады. Дәл осы себепті дәрігер емдеуден кейін қалыпты микрофлораны қалпына келтіру үшін жиі пробиотик кеңес береді. Мұндай құралды ұзақ немесе жиі қолдану ішек экожүйесінің тепе-теңдігін елеулі бұзуы мүмкін.
17. Кейбір табиғи зат осындай препарат ғылыми ашылғанға дейін-ақ антибактериалды қасиетін көрсеткен. Ежелгі мысырлық ашық жараны өңдеп, іріңдеудің алдын алу үшін көгерген нанды пайдаланған. Әртүрлі мәдениеттің халық медицинасы теріде іріңді жұқпаға қарсы белгілі бір өсімдікті ежелден қолданған. Заманауи ғылым мұндай дәстүрлі емдеу тәсілінің тиімділігін тек кейінірек қана ғылыми тұрғыда түсіндірді.
18. Дұрыс дозалау және тағайындалған терапия курсын толық аяқтау емдеуде шешуші рөл атқарады. Дәріні мерзімінен бұрын қабылдауды тоқтату ең төзімді бактерияны тірі әрі белсенді қалдыруы мүмкін. Аман қалған микроорганизм кейін қолданылған препаратқа деген төзімділікті ұрпағына беріп, көбейеді. Дәрігер пациентке өзін жақсы сезінсе де, толық курсты әрдайым аяқтауды қатаң кеңес береді.
19. Осы класстағы жаңа дәрілік құралды әзірлеу орасан қаржылық шығын мен көп жылдық клиникалық сынақты талап етеді. Жаңа заттың қауіпсіздігі мен тиімділігін сынау процесі әдетте он мен он бес жылдың арасын алады. Көптеген перспективалы қосылыс жанама әсері немесе жеткіліксіз нәтижесіне байланысты зерттеудің әртүрлі кезеңінде іріктеуден шығып қалады. Мұндай күрделілік фармацевтика нарығында түбегейлі жаңа препараттың салыстырмалы баяу пайда болуын түсіндіреді.
20. Ғалым бүгінде дәстүрлі дәрілік препараттан бөлек бактериялық жұқпамен күресудің балама әдісін белсенді зерттеуде. Тек бактерия жасушасына ғана шабуыл жасайтын арнайы вирус – бактериофаг дәстүрлі терапияға перспективалы балама ретінде қарастырылуда. Кейбір зерттеуші төзімді бактериялық штаммға қарсы модификацияланған антиденені қолдану мүмкіндігін зерттеуде. Мұндай әзірлеме болашақтың қауіпті жұқпасына қарсы қолда бар құрал қорына маңызды қосымша бола алады.

Осы дәрілік зат класының ашылуы адамзаттың ауру тудыратын микроорганизм әлемімен қарым-қатынасын мәңгілікке өзгертті. Бір зерттеушінің кездейсоқ жаңалығы кейін жүздеген миллион адамның өмірін құтқарған оқиғалар тізбегін іске қосты. Дегенмен бактерияның артып бара жатқан төзімділігі мұндай жеңістің үздіксіз сақтық пен парасатты көзқарасты талап ететінін еске салады. Медицинаның болашағы көбіне ғалымның қауіпті микробтың эволюциясынан жаңа шешіммен озып кету қабілетіне байланысты. Әрбір пациенттің тағайындалған емге жауапкершілікпен қарауы қолда бар препараттың тиімділігін сақтауға қосатын маңызды үлес болып қала береді.