Планетамыздың өсімдік дүниесі көп жағдайда қарапайым сыртқы келбетінің астында жасырынып жатқан талай таңғажайып сырды бойында сақтайды. Адамдар пайдалы шөптің көбін назар аударуға тұрмайтын әдеттегі арамшөп деп есептеп, шет айналып өтеді. Дегенмен осындай өсімдіктердің кейбірі ғасырлар бойы адамзатқа азық, дәрі, тіпті өнеркәсіпке арналған шикізат көзі болып қызмет етті. Солардың бірі абайсызда тиіп кеткенде қалдыратын ауыртпалы күйігінің арқасында әрбір адамға бала кезінен таныс. Сөз – талшығынан бір кездері мықты желкен, арқан және берік мата жасалған, күйдіргіш шөп, қалаканттар туралы болып отыр. Төменде осы бағаланбай жүрген өсімдіктің он екі қызықты ерекшелігі жайлы әңгімелейміз.
- Қалакеннің күйдіргіш әсері оның жапырағы мен сабағын жауып тұратын ерекше түктермен түсіндіріледі. Әрбір осындай түктің ішінде құмырсқа қышқылы, гистамин және басқа да тітіркендіргіш заттар қоспасы жатады. Аздап қана тигенде түктің нәзік ұшы сынып, ішіндегі затты тікелей тері астына жібереді.
- Ежелден-ақ өсімдіктің сабағынан қасиеті зығырға ұқсас мықты талшық алуды үйренген. Осындай шикізаттан тоқылған мата берік әрі суға төзімді болатын. Дәл осы себептен теңізшілер қалакен матасын желкен мен кеме арқанын жасауға жиі қолданатын.
- Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия әскери киімге арналған мақтаның айтарлықтай тапшылығына тап болды. Сол кезде билік тапшы шикізатты алмастыру мақсатында жабайы өсетін шөпті жаппай жинауды ұйымдастырды. Алынған талшықтан сарбаздарға арналған форма, сондай-ақ дорба және басқа техникалық мата тоқылды.
- Өсімдік құрамында цитрус жемісінен асып түсетін мөлшерде С дәрумені болады. Аскорбин қышқылынан бөлек, жапырақтары темірге, кальцийге және түрлі аминқышқылдарына бай. Мұндай құрамының арқасында шөпті ежелден қыстан кейінгі дәрумен қорын толықтыру үшін көктемгі көже дайындауға қосатын.
- Халық медицинасы бұл өсімдіктің қайнатпасы мен тұнбасын қан кетуді тоқтату үшін көп ғасыр бойы пайдаланды. Заманауи зерттеулер мұндай әсерді К дәруменінің жоғары мөлшерімен байланыстырып, ішінара растайды. Бұл элемент шынымен де адам қанының ұюы үдерісіне қатысады.
- Өсімдіктің жас өркені тағамға жарамды әрі жылумен өңделгеннен кейін дәмі шпинатты еске түсіреді. Аспазшылар балғын жасыл жапырақтан көже, бәліш ішіне салма немесе тіпті пайдалы сумузи дайындайды. Жылумен өңдеу күйдіргіш заттарды бейтараптандырады, сондықтан қайнату кезінде күйіп қалудан қорқудың қажеті жоқ.
- Қалакен бояуын жүн мен зығыр бұйымын жасыл түске бояу үшін ежелден қолданып келген. Шеберлер өсімдіктің әр түрлі бөлігін пайдаланып, ақшыл сарыдан қанық зәбаржатқа дейінгі кең түс палитрасына қол жеткізетін. Мұндай технология синтетикалық бояу пайда болғанға дейін сұранысқа ие болып қала берген.
- Косметологияда бұл өсімдіктің сығындысы шаш пен бас терісін күтуге кеңінен қолданылады. Көптеген өндіруші оны шампуньге қосып, шаш түбін нығайтуды және түсуін азайтуды уәде етеді. Халықтық рецепт те шашты жарқыратуы үшін оны қалакен қайнатпасымен шаюды ұсынады.
- Планетаның әр түрлі құрлығында өсетін бұл өсімдіктің ондаған түрі бар. Кейбір тропикалық түрі әдеттегі еуропалық қалакенге қарағанда әлдеқайда қатты әрі ұзаққа созылатын күйік тудыруы мүмкін. Австралия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін жекелеген өкілдері кейде апталап созылатын ауыртпалы реакция шақырады.
- Өсімдік кейбір көбелек түрінің құртын қоса алғанда, бірқатар жәндіктің маңызды азық көзі болып қызмет етеді. Мысалы, тауыс көзі мен қалакен көбелегінің дернәсілдері көгалдың басқа алуан түрінен гөрі дәл осы жанады жапырақты жақсы көреді. Жергілікті жан-жануарды ойлайтын бағбандар кейде осы шөп өсетін кішкене учаскені қасақана тимей қалдырады.
- Қалакен талшығы кейбір көрсеткіш бойынша әдеттегі мақтадан асып түсетін жоғары беріктікке ие. Заманауи экологиялық материал әзірлеушілер синтетиканы табиғи баламамен алмастыру мақсатында осы шикізатқа қайта қызығушылық танытуда. Жекелеген сән бренді осындай табиғи талшықтан ішінара немесе толығымен жасалған киім шығара бастады.
- Бағбандықта ұсақталған жапырақтан жасалған тұнба табиғи тыңайтқыш әрі өсімдікті қорғау құралы ретінде қолданылады. Мұндай сұйықтық мәдени дақылдың өсуіне қажетті азотқа, магнийге және басқа да элементтерге бай. Бақшашылар сондай-ақ мұндай тұнбаның көкөніс төсегін зақымдайтын кейбір зиянкеске қарсы қорқытушы әсерін атап өтеді.
Бірінші қарағанда қарапайым өсімдік алдамшы тікенектің астында жасырынған пайдалы қасиеттің нағыз қазынасы болып шығады. Адамзат тарихы дұрыс көзқарас болса, тіпті ауыртпалы арамшөптің де аса құнды ресурсқа айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Басқалар кедергі ғана көретін жерден пайда таба білу – барлық заманда табиғатты зерттеуші зерек жандарды ерекшелеп келген қасиет. Мүмкін, адамның айналасында осындай бағаланбай жатқан сый әлдеқайда көп шығар. Кейде әдеттегі нәрсеге мұқият қарасаң, одан күтпеген мүмкіндік байлығын байқауға болады.
