Көптеген құбылыс бізді күн сайын қоршап тұрғандықтан, олардың ерекшеліктері туралы сирек ойланамыз. Адам су мен күн сәулесін және табиғаттың басқа да сыйларын үнемі пайдаланады. Соған қарамастан олардың қасиеттері көбіне назардан тыс қалады. Тіршіліктің ең маңызды құрамдастарының бірі – ауа. Ол көзге көрінбейді, өз түсі жоқ және кәдімгі нәрсе болып көрінеді. Алайда дәл осы газ қабаты Жердегі көптеген тіршілік иесінің өмір сүруіне мүмкіндік береді. Атмосфераны зерттеген сайын ғалымдар оның қасиеттері мен планета өміріндегі рөлі туралы жаңа әрі таңғаларлық деректерді анықтап келеді.
- Ауа әртүрлі газдардың қоспасынан тұрады. Оның негізгі бөлігін азот құрайды және мөлшері шамамен 78 пайызға жетеді. Оттегі көлемнің шамамен 21 пайызын алады. Қалған бөлігі аргоннан, көмірқышқыл газынан және басқа компоненттерден тұрады.
- Көзге көрінбегенімен ауа белгілі бір массаға ие. Қалыпты жағдайда әрбір текше метрдің салмағы шамамен бір килограмм екі жүз грамм болады. Осы себепті атмосфера Жер бетіне қысым түсіреді. Біз үйренген атмосфералық қысым дәл осы салмақтың нәтижесі болып табылады.
- Ересек адамның денесіне үнемі өте үлкен қысым әсер етеді. Оның жалпы күші бірнеше тоннаға жетуі мүмкін. Бұл ірі жүк көлігінің массасымен шамалас келеді. Біз мұндай ықпалды байқамаймыз, өйткені ағзаның ішкі қысымы оны теңестіріп тұрады.
- Атмосфераны жиі көзге көрінбейтін мұхит деп атайды. Адамдар мен жануарлар осы ауа теңізінің ең төменгі қабатында өмір сүреді. Әр адамның үстінде бірнеше километрге созылған газ қабаттары орналасқан. Сондықтан жер бетіне жақын аймақтарда қысым биіктегі өңірлерге қарағанда жоғары болады.
- Оттегі атмосферада бірден пайда болған жоқ. Миллиардтаған жыл бұрын оның мөлшері өте аз болған. Кейін ежелгі микроағзалардың әрекеті нәтижесінде бұл газдың үлесі айтарлықтай артты. Осы өзгеріс Жердегі тіршілік тарихын түбегейлі өзгертті.
- Ауа дыбыстың таралуына қатысады. Газдық орта болмаса бізге таныс көптеген дыбысты есту мүмкін болмас еді. Дәл молекулалардың тербелісі сөйлеуді, музыканы және басқа сигналдарды жеткізеді. Ғарыш кеңістігінде мұндай механизм іс жүзінде жұмыс істемейді.
- Тауға көтерілген кезде ауадағы оттегінің үлесі шамамен өзгеріссіз қалады. Алайда атмосфералық қысым төмендейді. Осы себепті ағзаға қажетті мөлшердегі оттегіні алу қиындай түседі. Биік жерлерде ентігудің пайда болуы дәл осыған байланысты.
- Әр тыныста миллиардтаған молекула болады. Олардың кейбірі жүздеген жыл бұрын өмір сүрген адамдардың өкпесінде болған болуы мүмкін. Атмосфера желдер мен басқа табиғи үдерістердің әсерінен үнемі араласып тұрады. Осындай ерекшелік ауаны бүкіл адамзатқа ортақ ресурсқа айналдырады.
- Атмосфераның ең төменгі қабаты тропосфера деп аталады. Бұл қабатта бұлттар, жауын-шашын және көптеген ауа райы құбылыстары қалыптасады. Ауаның негізгі бөлігі дәл осында шоғырланған. Тропосфера Жердегі тіршілік үшін шешуші маңызға ие.
- Ауа массалары үнемі қозғалыста болады. Температура мен қысым айырмашылығы желдердің пайда болуына себеп болады. Кейбір ағындар мыңдаған километр қашықтықты еңсере алады. Соның арқасында жылу мен ылғал планета бойынша таралады.
- Атмосфера болмаса күндіз Жер беті әлдеқайда қатты қызар еді. Түнде температура күрт төмендер еді. Газ қабығы жылудың белгілі бір бөлігін сақтап қалады. Осы қасиет тіршілікке қолайлы жағдай қалыптастырады.
- Ауа құрамында су буы болады. Оның мөлшері температура мен климатқа байланысты едәуір өзгеруі мүмкін. Су буы бұлттардың қалыптасуына қатысады. Қоршаған ортаның ылғалдылығы көп жағдайда осы компонентке тәуелді.
- Ауаның ластануы қазіргі заманның маңызды экологиялық мәселелерінің бірі болып саналады. Зиянды заттар адамдар мен жануарлардың денсаулығына теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан көптеген мемлекетте шығарындыларды азайтуға бағытталған шаралар қабылдануда. Атмосфераны қорғау адамзат үшін маңызды міндет болып қала береді.
- Ұшақтар ұшу кезінде ауаның қасиеттерін пайдаланады. Қанаттың ерекше пішіні қысым айырмашылығын қалыптастырады. Соның нәтижесінде көтергіш күш пайда болады. Дәл осы күш әуе кемесін аспанда ұстап тұрады.
- Ауа ағындары өсімдіктердің тұқымы мен тозаңының таралуына көмектеседі. Көптеген түрлер желді негізгі таралу құралы ретінде пайдаланады. Соның арқасында олар жаңа аумақтарды игере алады. Мұндай тетік табиғатта маңызды рөл атқарады.
- Найзағай айналасындағы ауаны Күн бетінің температурасынан да жоғары деңгейге дейін қыздырады. Қызу өте қысқа уақыт ішінде жүреді. Соның салдарынан соққы толқыны пайда болады. Адам оны күн күркіреуі ретінде қабылдайды.
- Атмосфера планетаны ғарыштан келетін көптеген қауіптен қорғайды. Ұсақ метеороидтардың басым бөлігі жер бетіне жетпей жанып кетеді. Газ қабығы зиянды сәулеленудің белгілі бір бөлігін де сіңіреді. Мұндай қорғаныс болмаса Жердегі тіршілік әлдеқайда күрделі болар еді.
- Ірі қалаларда ауаның құрамы табиғи ортадан айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Бұған көлік, өнеркәсіп және басқа ластау көздері әсер етеді. Сондықтан экологиялық қызметтер ауа сапасын тұрақты түрде бақылап отырады. Алынған мәліметтер қажетті шараларды қабылдауға мүмкіндік береді.
- Кейбір жануарлар атмосферадағы өзгерістерге ерекше сезімтал келеді. Олар найзағайдың немесе басқа ауа райы құбылыстарының жақындауын алдын ала сезе алады. Осындай қабілет қоршаған ортаға жақсырақ бейімделуге көмектеседі. Ғалымдар мұндай тетіктерді зерттеуді жалғастыруда.
- Атмосфераны зерттеу бүгінгі күні де жалғасып келеді. Жерсеріктер, аэростаттар және арнайы станциялар орасан көп мәлімет жинайды. Бұл ақпарат климаттық үдерістерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Жаңа жаңалықтар қоршаған әлемнің заңдылықтарын тереңірек тануға жол ашады.
Ауа – тіршілік ортасының ең маңызды құрамдастарының бірі, бірақ адамдардың көпшілігі оның таңғажайып қасиеттері туралы сирек ойлайды. Бұл көзге көрінбейтін қабық тыныс алуға мүмкіндік беріп қана қоймай, планетаны қорғайды және көптеген табиғи үдеріске ықпал етеді. Атмосфераның арқасында Жерде өмір сүруге қолайлы жағдай қалыптасқан. Оның ерекшеліктерін зерттеу әлеміміздің қалай жұмыс істейтінін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Ауа туралы білім тереңдеген сайын оның бүкіл тіршілік үшін қаншалықты маңызды екені айқындала түседі.
