Жүрек туралы 22 қызықты дерек – өмір бойы теміржол цистернасындай қан айдайтын сорғы

Адам ағзасы ғылымға белгілі ең күрделі әрі жетілген жүйелердің бірі саналады. Осы жүйенің дәл ортасында өмірдің төртінші аптасынан бастап соңғы сәтіне дейін тоқтаусыз жұмыс істейтін ерекше мүше орналасқан. Адам жасаған көптеген механизмдер бірнеше жыл қарқынды пайдаланудан кейін тозады. Олар бөлшектерді ауыстыруды талап етеді. Ал жұдырықтай ғана биологиялық насос ондаған жыл бойы техникалық қызметсіз жұмыс істей алады. Жүрек тәулігіне шамамен жүз мың рет соғады. Осы соғулар арқылы ол тамырлар жүйесі арқылы орасан көп қан айдайды. Бұл көлем теміржол цистернасын толтыруға жететін мөлшерге тең. Мұның бәрі ағзадағы әрбір жасуша оттегі мен қоректік заттар алуы үшін қажет. Төмендегі жиырма екі дерек жүрек жұмысының физикасынан бастап өмір бойы орнататын рекордтарына дейінгі көптеген қырларын таныстырады.

1. Адам өмірінде жүрек шамамен үш миллиард рет соғады деген дерек бар. Адам жасаған ешбір насос мұндай ұзақ үздіксіз жұмысқа шыдамайды. Орташа өмір ұзақтығы жетпіс немесе сексен жыл болған жағдайда жүрек орасан көп қан айдайды. Бұл көлем жүз елу миллионнан екі жүз миллион литрге дейін жетеді. Мұндай мөлшер бірнеше ондаған теміржол цистернасының сыйымдылығына тең.
2. Ересек адамның жүрегінің салмағы шамамен 250–350 грамм болады деген дерек бар. Осындай шағын салмаққа қарамастан ол бүкіл ағзаны қанмен қамтамасыз етеді. Дененің жалпы салмағы жүректің салмағынан екі жүз немесе үш жүз есе артық болуы мүмкін. Спортшыларда жүрек бұлшықеті ірілеу болады. Бұл қалыпты физиологиялық құбылыс.
3. Жүрек толықтай сол жақта орналасады деген пікір дәл емес деген дерек бар. Негізінде ол кеуде қуысының ортасына жақын орналасқан. Тек аздап сол жаққа қарай ығысқан. Сол жақ қарынша орналасқан жерде жүрек соғысы айқынырақ сезіледі. Өте сирек кездесетін «situs inversus» жағдайында ішкі мүшелер айнадағыдай керісінше орналасады.
4. Жүрек бұлшықеті миокард деп аталады деген дерек бар. Бұл ағзадағы ерекше тіндердің бірі. Ол қаңқа бұлшықеттерінің күшті жиырылу қасиетін біріктіреді. Сонымен бірге тегіс бұлшықеттер сияқты автономды жұмыс істей алады. Миокард жасушалары өмір бойы өте сирек бөлінеді.
5. Жүрек өз электрлік жүйесі арқылы соғу ырғағын қалыптастырады деген дерек бар. Бұл жүйе миға тәуелді емес. Оң жүрекшеде орналасқан синустық түйін арнайы жасушалардан тұрады. Ол тыныш күйде минутына алпыс пен жүз импульс арасында сигнал жібереді. Сондықтан трансплантация жасалған жүрек те соғуын жалғастыра алады.
6. Дене жүктемесі кезінде жүректің өнімділігі бірнеше есе артады деген дерек бар. Тыныш күйде ол минутына шамамен бес литр қан айдайды. Қатты жүгіру кезінде бұл көрсеткіш жиырма немесе жиырма бес литрге жетуі мүмкін. Кәсіби спортшыларда бұл көлем одан да жоғары болады. Кейбір велошабандоздарда ол отыз бес литрге дейін жеткен.
7. Жүрек соғысының «луб-дуп» дыбысы бұлшықеттен емес клапандардан шығады деген дерек бар. Бірінші дыбыс қарыншалар жиырылған кезде пайда болады. Бұл кезде митралды және үшжақтаулы клапандар жабылады. Екінші дыбыс аорта және өкпе клапандары жабылғанда естіледі. Дәрігерлер стетоскоп арқылы дәл осы дыбыстарды тыңдайды.
8. Ұрықтың жүрегі ұрықтанудан кейін шамамен жиырма екінші күні соға бастайды деген дерек бар. Сол кезде эмбрион күріш дәнінен де кішкентай болады. Бірақ бұлшықет түтігі алғашқы ырғақты жиырылуларды бастайды. Ультрадыбыстық зерттеу кезінде жүрек соғысының анықталуы жаңа өмірдің алғашқы белгісі саналады. Бұл көптеген ата-аналар үшін ерекше сәт.
9. Жаңа туған нәрестелердің жүрек соғу жиілігі ересектерге қарағанда жоғары болады деген дерек бар. Нәресте жүрегі минутына жүз жиырма немесе жүз алпыс рет соға алады. Бұл ересек адамның қалыпты көрсеткішінен екі есеге жуық жоғары. Ағза өскен сайын жүрек ырғағы баяулай бастайды. Жасөспірім кезеңінде ол ересек деңгейіне жақындайды.
10. Жүректің оң және сол бөліктері әртүрлі қызмет атқарады деген дерек бар. Оң бөлік денеден келген веналық қанды қабылдайды. Ол қанды өкпеге жібереді. Өкпеде қан оттегімен қанығады. Ал сол бөлік байытылған қанды бүкіл ағзаға таратады.
11. Жүрек жиырылған кезде пайда болатын қысым өте күшті болады деген дерек бар. Сол қарынша қанды үлкен күшпен айдайды. Теориялық тұрғыдан бұл қысым қан ағынын шамамен үш метр биіктікке көтере алады. Осындай қысым тамырлар жүйесінде тұрақты айналымды қамтамасыз етеді. Адам ағзасындағы барлық тамырлардың ұзындығы жүз мың километрден асады.
12. Жүректің тәж артериялары миокардты босаңсу кезінде қоректендіреді деген дерек бар. Жиырылу кезінде жүрек тамырлары қысылып қалады. Сол себепті қан ағымы азаяды. Негізгі қанмен қамтамасыз ету диастола кезінде жүреді. Бұл кезеңде бұлшықет босаңсиды.
13. Миокард инфаркті тәж артериясы тромбпен бітелген кезде пайда болады деген дерек бар. Қанмен қамтамасыз етілмеген бұлшықет бөлігі бірнеше минут ішінде зақымдана бастайды. Әрбір жоғалған минут мыңдаған жасушаның өлуіне әкеледі. Сол себепті дәрігерлер «уақыт – бұлшықет» деген сөзді жиі қолданады. Бұл жедел көмек көрсетудің маңызын білдіреді.
14. Адам жүрегін алғашқы сәтті трансплантациялау 1967 жылы жасалған деген дерек бар. Операцияны хирург Кристиан Барнард Кейптаунда өткізген. Науқас Луис Вашканский операциядан кейін он сегіз күн өмір сүрген. Бірақ бұл медицина тарихындағы үлкен жетістік болды. Кейін трансплантация кең таралған әдіске айналды.
15. Жасанды жүректер трансплантацияға дейінгі уақытша шешім ретінде қолданылады деген дерек бар. Мұндай құрылғылар механикалық насос ретінде жұмыс істейді. Олар пациенттің өмірін бірнеше ай немесе жыл бойы сақтай алады. Кейбір адамдар мұндай құрылғылармен белсенді өмір сүре алады. Бірақ толық тәуелсіздік әлі мүмкін емес.
16. Әйелдердің жүрегі ерлерге қарағанда жиірек соғады деген дерек бар. Әйелдерде орташа жиілік минутына жетпіс сегіз немесе сексен екі соққы болады. Ер адамдарда бұл көрсеткіш жетпіс немесе жетпіс бес шамасында. Әйел жүрегінің камералары кішірек болады. Сондықтан бірдей қан көлемін айдау үшін жиірек соғу қажет.
17. Эмоциялық күй жүрек жұмысына тікелей әсер етеді деген дерек бар. Бұл әсер жүйке және гормон жүйелері арқылы жүреді. Стресс кезінде бөлінетін адреналин жүрек соғуын жылдамдатады. Сонымен бірге жиырылу күшін арттырады. Сондықтан қорыққанда жүрек қатты соғады.
18. «Сынған жүрек синдромы» нақты медициналық жағдай болып саналады деген дерек бар. Бұл жағдай такоцубо кардиомиопатиясы деп аталады. Ол күшті эмоциялық күйзеліс кезінде пайда болуы мүмкін. Сол кезде сол қарыншаның жұмысы уақытша бұзылады. Көп жағдайда науқастар бірнеше апта ішінде толық жазылады.
19. Тұрақты физикалық жаттығулар тыныш күйдегі жүрек соғу жиілігін төмендетеді деген дерек бар. Тәжірибелі спортшыларда пульс минутына қырық немесе елу соққы болуы мүмкін. Велошабандоз Мигель Индурайнда бұл көрсеткіш жиырма сегізге дейін төмендеген. Мұндай құбылыс брадикардия деп аталады. Бұл жаттыққан жүректің әр соғуда көп қан айдайтынын көрсетеді.
20. Ұрықтың жүрек соғысын жүктіліктің жиырмасыншы аптасынан бастап арнайы стетоскоппен естуге болады деген дерек бар. Жиілік минутына шамамен жүз қырық немесе жүз алпыс соққы болуы қалыпты саналады. Бұл көрсеткіш баланың жағдайы жақсы екенін көрсетеді. Егер ауытқулар байқалса қосымша тексерулер жүргізіледі. Бұл әдіс акушерияда екі ғасырға жуық уақыт қолданылып келеді.
21. Жануарлар арасында жүрек соғу жылдамдығы бойынша таңғаларлық рекордтар бар деген дерек бар. Жерқазғыштың жүрегі минутына мың реттен аса соға алады. Бұл секундына шамамен он жеті соққыға тең. Ал көк киттің жүрегі керісінше өте баяу соғады. Оның салмағы шамамен жүз сексен килограмм болады.
22. Медитация және тыныс алуды бақылау әдістері жүрек ырғағын өзгерте алады деген дерек бар. Саналы тыныс алу парасимпатикалық жүйені белсендіреді. Бұл жүрек соғу жиілігін төмендетеді. Сонымен бірге ырғақ тұрақтылығын жақсартады. Мұндай тәжірибелер гипертония және созылмалы стресс кезінде пайдалы.

Жүрек адам ағзасындағы ең зерттелген әрі әлі де көптеген құпиясы бар мүшелердің бірі болып қала береді. Әрбір жаңа онжылдықта медицина оның жұмысы туралы жаңа мәліметтер ашады. Соңғы елу жылдағы кардиология жетістіктері миллиондаған адамның өмірін сақтап қалды. Бұған шунттау, стенттеу және трансплантация сияқты әдістер жатады. Болашақта бұл сала генетика мен биоинженерияның дамуына байланысты өзгереді. Ғалымдар жүрек тінін дің жасушаларынан өсіруді зерттеп жатыр. Сонымен қатар толық автономды механикалық жүрек жасауға талпынып келеді. Осы технологиялар дамып жатқан кезде жүректі қорғаудың ең сенімді жолы белгілі. Ол қозғалыс, теңгерімді тамақтану және стресс басқару дағдылары.