Мұхит қойнауы талай құпияны сақтайды, ал оның тұрғындарының арасында ақыл-ой деңгейі ғалымдарды ондаған жыл бойы таңғалдырған тіршілік иелері бар. Сананы көбіне құрлықта өмір сүретін жаратылыстардың артықшылығы деп қабылдайды, алайда теңіз ортасы бұл түсінікке күмән келтіретін қабілеттері бар жануарларды тудырды. Дельфиндер ғылымға белгілі түрлердің ішінде ерекше орын алады – олар әлеуметтік күрделілікті, өзіндік сананы және бұрын тек адамға тән деп есептелген қарым-қатынас дағдыларын көрсетеді. Ең әсерлі жаңалықтардың бірі – әр дельфиннің өз «аты» бар екені, ол ерекше ысқырық арқылы туыстары тарапынан дәл танылады. Осы деректің астарында сана табиғаты туралы түсінікті өзгертетін тұтас когнитивтік биология қабаты жатыр. Төмендегі 12 дерек осы ғажайып теңіз сүтқоректілерінің шынайы тереңдігін ашады.
- Әр дельфин өмірінің алғашқы айларында өзіне тән ерекше ысқырық қалыптастырады – бұл «сигнатуралық ысқырық» деп аталады. Қалған даралар сол дыбысты есте сақтап, белгілі бір жануарға жүгінгенде пайдаланады, яғни оны атымен атағандай болады. Зерттеулер дельфиндер өз ысқырығының жазбасын бірнеше жылдық айырылыстан кейін де естігенде жауап беретінін көрсетті.
- Дельфин миы дене салмағына қатысты өлшемі бойынша Жердегі жануарлар арасында адамнан кейінгі екінші орында. Әсіресе күрделі ойлау мен әлеуметтік мінез-құлыққа жауап беретін неокортекс ерекше дамыған. Осы аймақтағы нейрондық байланыстар тығыздығы адамдікімен салыстыруға келетіндей, бұл олардың жоғары когнитивтік қабілетін түсіндіреді.
- Дельфиндер айнадағы өзін тану сынағынан өткен санаулы тіршілік иелерінің қатарына жатады. Көптеген жануарлар айнадағы бейнесін бөтен дара деп қабылдайды, ал дельфиндер өз бейнесін зерттеп, денесінің әр бөлігін көрсетіп қарайды. Бұл сынақ өзіндік сананың бар екенін білдіретін маңызды көрсеткіштердің бірі саналады.
- Аң аулау кезінде дельфиндер эхолокацияны қолданады – олар жоғары жиілікті шертпе дыбыстар шығарып, шағылған толқындарды талдайды. Осы биологиялық «сонар» жүйесінің дәлдігі соншалық, бірнеше сантиметр құм астына жасырынған балықты да анықтай алады. Кейбір елдердің әскери-теңіз күштері осы қабілетті зерттеп, гидроакустикалық құрылғыларды жетілдіруге тырысқан.
- Дельфиндер айқын иерархиясы мен ұзақ мерзімді даралық байланыстары бар күрделі әлеуметтік топтарда өмір сүреді. Жекелеген даралар арасындағы достық ондаған жылға созылуы мүмкін, ал одақтастар қақтығыс кезінде бір-бірін қолдайды. Ғалымдар аталық афалиндердің ортақ қорғаныс немесе аумақ үшін көпдеңгейлі коалициялар құратынын тіркеген.
- Ұзақ уақыт бойы тек адамға тән деп саналатын білімді мәдени жолмен беру құбылысы дельфиндерде де дәлелденген. Австралия жағалауындағы афалиндердің бір популяциясында аналықтар теңіз губкаларын тұмсығына киіп, тасты түбінен қорек іздейді және осы тәсілді қыздарына үйретеді. Бұл мінез-құлық туа біткен емес, еліктеу арқылы таралатын үйренілген дағды.
- Дельфиндер жасанды тілдердің синтаксисін түсіне алады, яғни командадағы сөздер ретінің өзгеруіне жауап береді. Афалиндермен жүргізілген тәжірибелер олардың ым-ишара немесе дыбыстық белгілердің реттілігіне қарай әртүрлі әрекет орындайтынын көрсетті. Синтаксисті түсіну бұрын тек адамға тән қасиет деп саналатын.
- Ләззат үшін ойнау – дельфиндерге тән мінез-құлық, әрі ол тек жас кезінде ғана емес, ересек шақта да байқалады. Ересек даралар су астында ауа көпіршіктерінен сақина жасап, олардың қозғалысын тамашалап көңіл көтереді, бұл әрекеттің практикалық пайдасы жоқ. Кеме тұмсығынан туған толқынмен сырғанау, заттарды лақтырып ұстау және бірлескен акробатикалық қимылдар олардың бай ойын репертуарына жатады.
- Дельфиндерде қайғыға ұқсас мінез-құлық тіркелген санаулы жануарлардың бірі. Аналықтар өлі төлін бірнеше күн бойы арқасында алып жүреді немесе астынан итеріп жүреді. Осы уақытта топтың басқа мүшелері қасында қалып, әдеттен тыс тыныш болады, бұл зерттеушілер тарапынан әлеуметтік қайғы көрінісі ретінде түсіндіріледі.
- Ұйқы кезінде дельфин миын толық өшіре алмайды, әйтпесе ол ауа жұту үшін бетіне көтеріле алмай, батып кетер еді. Сондықтан олар біржартышарлы ұйқыға көшеді – белгілі бір сәтте мидың бір жартысы ғана тынығады, ал екіншісі тыныс алу мен қозғалысты бақылайды. Бұл тетік соншалық тиімді, олар бірнеше тәулік бойы осындай жартылай ұйқы күйінде бола алады.
- Дельфиндер тек туыстарына ғана емес, басқа түрлерге де көмек көрсетеді. Жүзушілерді акулалардан қорғап, адамдарды тығыз шеңбермен қоршап, жыртқышты үркіткен жағдайлар көп рет тіркелген. Түрлер арасындағы мұндай альтруистік мінез-құлық жануарлар әлемінде өте сирек кездеседі және жоғары эмпатия деңгейін білдіреді.
- Кейбір популяциялар тұрақты диалектілер қалыптастырған – олар басқа аймақтардағы туыстары қолданатын дыбыстық үлгілерден өзгеше. Жас даралар өз тобының «тілін» ерте жастан меңгереді, бұл балалардың ана тілін игеруіне ұқсас. Мұндай айырмашылық салыстырмалы түрде жақын акваторияларда мекендейтін популяциялар арасында да сақталады.
Ғалымдар дельфиндердің мінез-құлқы мен нейробиологиясын тереңірек зерттеген сайын, сана тек адамға ғана тән артықшылық емес екені айқындала түседі. Осы жануарлардың когнитивтік күрделілігін мойындау оларды тұтқында ұстау мен ойын-сауық мақсатында пайдалануға қатысты маңызды этикалық сұрақтар туындатады. Көптеген мемлекеттер мұндай тәжірибені шектейтін заңнамалық нормалар қабылдай бастады – бұл теңіз тіршілігімен қарым-қатынасымызды қайта қараудың алғашқы қадамы ғана. Дельфиндер Жер бетіндегі өмірдің сан қырлы зерде иелері бар екенін еске салып, оларға бұрынғыдан әлдеқайда үлкен құрмет көрсетуге шақырады.
