Өсімдіктер адамға тек тағам мен құрылыс материалы ретінде ғана серік болмайды – олардың кейбіреулері халықтардың рухани өміріне сіңіп, әртүрлі мәдениеттердің рәсімдеріне, нанымдарына және күнделікті тіршілігіне берік орнықты. Мұндай өсімдіктердің арасында маңызы ботаника мен медицинадан анағұрлым асып кеткендері бар – олар адам өміріндегі қасиетті қатысудың нышанына айналды. Арша – өзіне тән шайырлы хош иісімен ерекшеленетін мәңгі жасыл бұта немесе ағаш – дәл осындай өсімдік, адамзатқа ерте заманнан белгілі. Азияда оның бұтақтарын діни рәсімдерде жағады, жын-шайтандар мен ауру-сырқаттан қорғау мақсатында үй-жайларды түтетеді, медицина мен тағам дайындауда пайдаланады. Арша түтіні Тибет монастырьлары мен қазақ киіз үйлерінің, Непал қасиеттіліктерінің үстінде көтеріледі – бәрінде де тазалану мен жоғары әлеммен байланыстың бір ғана мәнін алып жүреді. Алдарыңызда өзінің хош иісі сияқты көпқабатты тарихы бар өсімдік туралы он екі дерек бар.
- Арша – Juniperus – жер бетіндегі ең ежелгі әрі кеңінен таралған қылқанжапырақты өсімдіктер туыстастарының бірі болып табылады, оның шамамен жетпіс түрі белгілі. Бұл туыстастықтың таралу аймағы Солтүстік жарты шардың дерлік барлық жерін қамтиды – арктикалық тундрадан Африка мен Орталық Американың тропикалық тау белдеулеріне дейін. Кәдімгі аршаның жеке даналары алты жүз жылға және одан да ұзаққа жетеді, ал Орталық Азия таулары мен шатқалдарындағы жартасты түрлері мыңжылдық шекті де еркін аттайды.
- Үй-жайларды аршамен түтету дәстүрі Орталық және Оңтүстік Азия мәдениеттерінде ерекше терең тамыр жайған. Тибет, Непал, Моңғолия және Қазақстанда бұл өсімдіктің түтіні намаздан бұрын, ауру немесе қайтыс болу оқиғасынан кейін, сондай-ақ жаңа үйге көшкенде кеңістікті тазарту үшін пайдаланылады. Буддалық және бон дәстүріндегі «сангпо» мен «лхабсанг» рәсімдері жергілікті рухтар мен орын сақшыларына арнап арша бұтақтарын үнемі өртеуді қамтиды.
- Қазақтың «арша» түтету дәстүрі – өсімдік қазақ тілінде де дәл осылай аталады – күні бүгінге дейін ең тірі және кеңінен қолданылатын салттардың бірі болып қала береді. Арша бұтақтарын тұтандырып, түтіндеп тұрған шоқты адамдардың, малдың және үй-жайдың айналасына бір-бірлеп айналдыра алып жүреді, батасын айтып, тілек тілейді. Бұл салт исламға дейінгі дала халықтарының шамандық дәстүрлерінен бастау алады және жергілікті ислам нысанына сіңіп, халық мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде бүгінге жеткен.
- Ғылыми зерттеулер арша түтінінің зиянды микроорганизмдерге қарсы қасиеттерін дәлелдеп, халықтық нанымдарға күтпеген негіз берді. Бұтақтарды жаққан кезде бөлінетін эфир майлары альфа-пинен, сабинен және басқа терпендік қосылыстарды қамтиды – олар жабық үй-жайлардың ауасындағы бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежейді. Осылайша рәсімдік түтету дезинфекция тұжырымдамасы пайда болғанға дейін-ақ нақты санитарлық қызмет атқарған.
- Арша жидектері – технikalды тұрғыдан алғанда бұл жидектер емес, шишкоягодалар – еуропалық және азиялық тағам дәстүрінің ажырамас ингредиенті болып табылады. Дәл олар джинге тән хош иісін береді – ішімдіктің атауының өзі «genièvre» деген француз сөзінен, яғни аршадан шыққан. Тағам дайындауда шишкоягодаларды аң етін маринадтауға, соус пен шұжық жасауға, сондай-ақ қышқыл қырыққабатқа хош иіс беретін дәмдеуіш ретінде – әсіресе неміс және скандинавия дәстүрлерінде – пайдаланады.
- Арша майы ертеден медицинада қолданылып келеді – Гиппократ оны өкпе ауруларын емдеуде ұсынған, ал ортағасырлық дәрігерлер оба індеті кезінде осы өсімдіктің түтінін кеңінен пайдаланған. Қазіргі фитотерапия шишкоягода негізіндегі препараттардың несеп айдайтын, қабынуға қарсы және антисептикалық қасиеттерін мойындайды. Алайда жүктілік кезінде және бүйрек ауруларында аршаны қолдану оның компоненттерінің жоғары биологиялық белсенділігіне байланысты мүлдем тыйым салынады.
- Арша – бұзылған және сарқылған топырақты бірінші болып игеретін пионер-өсімдіктердің бірі, басқа түрлер әлі тіршілік ете алмайтын жерлерде алғашқы болып өсе бастайды. Оның тамыр жүйесі беткейлерді бекітіп, эрозияның алдын алады, ал хвоя жапырақтары жерге түсіп, жұтаң топырақты бірте-бірте органикалық заттармен байытып, талғамдырақ өсімдіктердің пайда болуына жол ашады. Дәл осы деградацияланған ландшафтарды қалпына келтіру қабілеті аршаны Қазақстан мен Орта Азия таулы аймақтарын ормандандыру бағдарламаларының бағалы құралына айналдырады.
- Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауының арша ормандары Қазақстанда мемлекет қорғауындағы бірегей экожүйелер болып табылады. Аймақта «арша ормандары» деп аталатын бұл мекен теңіз деңгейінен бір мың екі жүзден үш мың метрге дейінгі биіктікте өсіп, қар барысы, тау ешкісі және сирек кездесетін көптеген құс түрлерінің мекеніне айналған. Кеңес дәуірінде бұл ормандардың кесілуі мен деградациясы таулы экожүйелерге ауыр зиян тигізді – олардың қалпына келуі онжылдықтарды қажет етеді.
- Христиан дәстүрінде арша бірнеше інжілдік бейне мен аңызбен байланыстырылады. Бір аңыз бойынша, Ілия пайғамбар қудалаушылардан қашқан кезде дәл осы бұтаның көлеңкесінде тынығыпты. Католиктік Еуропада арша бұтақтарын Қараша жексенбіде пальма бұтақтарымен бірге шіркеуде батасын алдыратын, Иван күнінің қарсаңында үйлерді түтету үшін пайдаланатын – бұл салт таза тазарту мен дымымен өртеу мақсатындағы азиялық тәжірибелерге таңғажайып ұқсас.
- Арша – аязға, жұтаң тасты топырақ пен күшті желге – экстремалды жағдайларға ерекше төзімді өсімдік. Ол өзге ағаштар мен бұталардың басым бөлігі қырылатын жерде де тіршілігін жалғастырады – аса баяу өсу мен терең тамыр жаю арқылы жағдайға бейімделеді. Биіктаулы кейбір түрлердің жылдық өсімі бірнеше миллиметрмен ғана өлшенеді – дәл сондықтан мыңжылдық дана мөлшері жағынан өте қарапайым болып көрінуі мүмкін.
- Арша ағашы шайыр мен эфир майларының жоғары мөлшеріне байланысты табиғи консерванттық қасиетке ие. Одан жасалған бұйымдар шіруге іс жүзінде бой алдырмайды және жәндіктерді қашырады – бұл қасиет синтетикалық инсектицидтер пайда болғанға дейін киім мен жүн сақтайтын сандықтар жасауда кеңінен пайдаланылды. АҚШ-та арша ағашынан қарындаш XX ғасырдың ортасына дейін шығарылды – табиғи қорлардың азайуы өндірушілерді басқа ағаш түрлеріне көшуге мәжбүр еткенге дейін.
- Арша иісінің адам жүйке жүйесіне дәлелденген оң әсері бар – ол мазасыздық деңгейін төмендетіп, ұйқы сапасын жақсартады. Эфир майының құрамындағы альфа-пинен жұтқанда қанға сіңіп, көптеген тыныштандыратын препараттардың да ықпал ететін ГАМҚ рецепторларына әсер етеді. Бұл – әртүрлі мәдениет өкілдерінің мазасыздық, қайғы және рухани іздеу сәттерінде осы иіске неліктен интуитивті түрде ұмтылғанының нейробиологиялық түсіндірмесі.
Арша – тарихы халықтық даналықтың, рәсімдік тәжірибенің және ғылыми білімнің бір-бірін білмей-ақ бір бағытты нұсқайтынын айқын көрсететін өсімдік. Бұл мәңгі жасыл бұтаны ғасырлар бойы қазақ даласынан тибет таулы жерлеріне дейін алуан мәдениеттерде пайдаланудың мыңжылдық тарихы кездейсоқтық емес – адамдар молекулалық биология пайда болмастан бұрын-ақ оның нақты зиянды микробтарға қарсы және тыныштандырушы қасиеттерін интуитивті түрде сезді. Табиғи арша ормандарының деградация қаупі олардың сақталуын тек экологиялық ғана емес, мәдени міндетке де айналдырады – ағаштармен бірге халықтар жадының және дәстүрлердің тірі сақтаушылары да жоғала бастайды. Синтетикалық хош иістер мен өнеркәсіптік антисептиктер дәуірінде бұл кішіпейіл бұта табиғат адам жақында ғана химиялық формулаларын тапқан көптеген мәселелерді әлдеқашан шешкенін еске салады. Жалаң жартасты мекен ете отырып мың жылды аттаған өсімдік – біздің құрметімізге де, назарымызға да лайық.
