Орталық Азияның көшпелі халықтары мыңдаған жыл бойы ердің үстінен ажырамайтын өзгеше мәдениет қалыптастырды. Дала жауынгері үшін жылқы тек көлік қана емес, өз денесінің жалғасы еді – онсыз соғыс та, аң аулау да, той да мүмкін болмады. Бүгінге жеткен сансыз атойын сайыстарының арасында жылдамдықты емес, күш пен ептілікті, ерік пен батылдықты сынайтын бәсекелер ерекше орын алады. Аударыспақ – сол ежелгі өнердің бірі, онда екі бәсекелес аттың үстінде жекпе-жекке түсіп, бір-бірін жерге аударуға тырысады. Бүгінде бұл күрес түрі нағыз жаңғыру кезеңін бастан кешіруде – ұлттық ойындардың бағдарламасына енгізіліп, халықаралық жарыстар өткізіліп, шайқастар кең аудиторияға тікелей эфирде көрсетілуде. Алдарыңыздағы он дерек осы тамаша дәстүрді күтпеген қырлардан ашып береді.
- Бұл күрес түрінің атауы «аудару» және «спа» деген қазақ сөздерінен жасалған, мұнда «аудару» төңкеру мен ауыстыруды, ал «спа» күресті білдіреді. Осылайша атаудың өзі жекпе-жектің мәнін нақты суреттейді – жеңімпаз болатыны қарсыласын ердің үстінен аударып, жерге тигізе алған батыр.
- Бұл жекпе-жек өнерінің тамыры тереңде жатыр – болжамдарға сүйенсек, ұқсас айқастар қазақ даласының көшпелілері арасында мың жыл бұрын-ақ өткізілген. Алғашқыда олар ойын-сауық емес, жауынгерлердің тәжірибелік дайындығы болды – атқа мінген соғыста тепе-теңдікті сақтай отырып күресу өнерін меңгеру міндеттен саналды.
- Аударыспақтың ережелері өте қарапайым, алайда оларды орындау жылдар бойғы үздіксіз жаттығуды талап етеді. Екі салт атты жақындасып, ұстасады – әрқайсысының мақсаты қарсыласын ерден жұлып алып жерге жығу, өзі болса атының үстінде берік отыру.
- Шайқас тек қол күшімен жүргізіледі – аяқпен соғу, қару қолдану немесе аттарды әдейі соқтықтыру қатаң тыйылған. Жеңіс қарсыласы жерге тиген не атын меңгере алмай жарыстан шыққан атбегіге беріледі.
- Аударыспақта жылқы енжар қатысушы емес, атбегінің толыққанды серігі болып саналады. Тәжірибелі спортшылар аттарын күрт қозғалыстарда тұрақты тұруға, ұстасулардан шошымауға және шайқас сәтінде шебер маневр жасауға арнайы үйретеді.
- Қатысушыларға қойылатын дене жаттығу талаптары өте жоғары – спортшы бір мезгілде аяғымен атты басқарып, қолымен ұстасып, санияның үлесінде өз салмағын қайта бөле білуі тиіс. Дене мен иық белдеуіне түсетін жүктеме тұрғысынан аударыспақ ауыр классикалық күреспен теңесуге болады, тек мұнда атқа мінудің барлық күрделілігі де үстіне жүктеледі.
- Дәстүрлі түрде сайыстар Наурыз, той және жоқтау аластарындай үлкен мерекелерде өткізілді. Жеңімпаз қауымның ізетін ғана емес, жиі бағалы сыйлықтарды да алды – мал, қымбат маталар немесе безендірілген ер-тоқым осының айқын дәлелі.
- Аударыспақ 2014 жылдан бастап Қырғызстанда өткізіліп, ондаған елден қатысушыларды жинайтын Дүниежүзілік көшпелілер ойындарының бағдарламасына енгізілген. Осынша беделді форумға кіруі бұл өнерге халықаралық мәртебе беріп, оны дәстүрлі таралу аймағынан тыс жерлерде де танытты.
- Ұқсас атты жекпе-жектер Орталық Азия мен Кавказдың бірнеше халқында түрлі атаулармен кездеседі. Қырғыздың «оодарышы», башқұрт жарысының кейбір түрлері және тау халықтарының жеке дәстүрлері қазақ аударыспағымен анық туыстық байланысын байқатады, бұл дала жауынгерлік мәдениетінің ортақ тамырынан нәр алғанын дәлелдейді.
- Заманауи федерациялар ережелерді, салмақ санаттарын және төрешілік жүйесін біріздендіру жұмыстарын белсенді жүргізіп, бұл өнерді халықаралық аудитория үшін түсінікті ете алуды мақсат тұтады. Сонымен қатар аударыспақты ірі көпспорттық жарыстардың бағдарламасына енгізу мәселесі де қарастырылуда – бұл идеяның жақтастары жекпе-жектің тамашалығын және оның артындағы бай мәдени мұраны айғақ ретінде келтіреді.
Аударыспақ – ежелгі дәстүрлердің өзінің ерекше болмысын жоғалтпай, заманауи спорт әлеміне табиғи түрде сіңіп кете алатынын дәлелдейтін тірі куә. Жекпе-жектің тамашалығы, дене дайындығына қойылатын ең жоғары талаптар және көшпелілер тарихымен тамырлас терең байланыс осы өнерді Қазақстан үшін ғана емес, жалпы әлемдік мәдени мұра үшін де аса құнды ете түседі. Аударыспақтың болашақ дамуы ата дәстүрді сақтауды заманауи спорт талаптарымен қаншалықты шебер ұштастыра алатындығымызға байланысты. Алаңдағы әрбір айқас – күш сынасу ғана емес, өткен мен бүгіннің, дала бабаларының рухы мен сол мұраны тарихтың жалғасы ретінде жалғастырып келе жатқан ұрпақтың арасындағы үнсіз сұхбат.
