Пасха аралы алып Тынық мұхитының ортасындағы шағын ғана құрлық бөлігі болып көрінгенімен, оның мәдени мұрасы Полинезия аумағынан әлдеқайда кең танылған. Жергілікті тұрғындар өз мекенін Рапа-Нуи деп атайды, ал ата-бабалары жасаған алып тас мүсіндер моаи деген атаумен белгілі. Дәл осы жұмбақ бейнелер шалғай жатқан аралдың басты нышанына айналды. Көптеген танымал суреттерде кейбір мүсіндер жерден шығып тұрған орасан зор бастар секілді көрінеді. Осындай көріністер ежелгі шеберлер тек ұзын мойынды тас бастарды ғана қашап жасаған деген жаңсақ түсініктің таралуына себеп болды. Археологиялық зерттеулер мүлде басқа көріністі аңғартады – жер астында олардың ірі денелері жасырын жатыр, ал бұл ескерткіштердің тарихы көпшілікке белгілі бейнеден әлдеқайда терең.
- Әйгілі «тас бастардың» шын мәнінде денесі бар. Рано-Рараку жанартауы маңында тік тұрған шамамен 150 мүсін топыраққа әртүрлі тереңдікте көмілгендіктен, алыстан көбіне олардың жоғарғы бөлігі ғана байқалады. Қазба жұмыстары иығы, қолы және қашалып жасалған өзге де бөлшектері бар тұтас денелердің болғанын көрсетті.
- Жасырын қалған бөліктерді ежелгі шеберлер әдейі мойнына дейін көміп тастамаған. Көптеген ғасыр бойы қозғалмай тұрған мүсіндердің айналасына Рано-Рараку беткейлерінен шайылып түскен жыныстар мен өзге материалдар біртіндеп жиналған. Соның салдарынан жер деңгейі көтеріліп, бейнелердің бастары пейзажда ең көзге түсетін бөлік болып қалған.
- Моаи бастапқыда тұтас адам кейпіндегі мүсіндер ретінде жасалған. Олардың бастары денесіне қарағанда әдейі үлкейтіліп бейнеленгендіктен, ең алдымен бет әлпеті назар аударады. Төменгі жағында созылыңқы тұлғасы орналасып, көптеген ескерткіштердің екі қапталынан іш тұсына қарай бағытталған қолдарын байқауға болады. Археологиялық зерттеулер топырақ астында сақталған беттерден сәндік өрнектер мен басқа да бейнелерді анықтаған.
- Тас алыптардың басым бөлігі бір үлкен кен орнында жасалған. Белгілі моаилардың шамамен 95 пайызы ежелгі шеберлер монолиттерді тікелей жанартаулық жыныстан қашап шығарған Рано-Рараку кратерімен байланысты. Сол жерде әлі күнге дейін аяқталмай қалған үлгілер кездеседі, сондықтан бұл орын жұмысы кенет тоқтап қалған көне шеберхана тәрізді әсер қалдырады.
- Аралда осындай жүздеген алып мүсін сақталған. Зерттеушілерге белгілі моаилардың саны мыңға жуық, ал кейбірінің биіктігі адам бойынан бірнеше есе асып түседі. Жекелеген дайын мүсіндер шамамен тоғыз метрге жетеді, ал ең ірілерінің салмағы ондаған тоннамен өлшенеді.
- Бұл ескерткіштерді қазіргі Рапа-Нуи халқының арғы аталары жасаған. Олардың қоғамы полинезиялық тектен қалыптасып, монументалды мүсін өнері мен салтанатты сәулетке негізделген өзіндік мәдени дәстүр өрбітті. Қасиетті орындар мен алып тас бейнелер ерекше қарқынмен шамамен X–XVI ғасырлар аралығында салынған деп есептеледі.
- Көптеген моаи арнайы тас тұғырларға орнатылған. Мұндай құрылыстар «аху» деп аталады және салтанатты рәсімдер өтетін кеңістіктің маңызды бөлігі болған. Сол жерге қойылған мүсіндер көбіне мұхитқа емес, құрлыққа қарай қарап тұрады, сондықтан олар елді мекен мен қауым аумағын бақылап тұрғандай әсер береді.
- Бұл мүсіндер, сірә, ата-бабаларды құрметтеу дәстүрімен байланысты болған. Археологтар оларды жай ғана сәндік туынды емес, арал тұрғындарының діни әрі қоғамдық өміріндегі маңызды нысан ретінде қарастырады. Кең тараған түсіндірмелердің біріне сәйкес, алып бейнелер рудың қадірлі өкілдерін көрсетіп, олардың рухани қатысуы қауымды қорғауды жалғастырады деген сенімді білдірген.
- Кейбір алыптардың басында қызыл түсті көлемді тас бөліктер болған. Мұндай элементтер «пукао» деп аталады және қызғылт жанартаулық жыныстан жеке дайындалған. Зерттеушілер оны шаш үлгісін немесе бас киімді бейнелеуі мүмкін деп болжайды, мұндай белгі мүсінде көрсетілген адамның ерекше мәртебесін айқындаған болуы ықтимал.
- Рано-Рараку аумағы уақыт тоқтап қалған көне мүсін шеберханасын еске салады. Мұнда жасалу кезеңі әртүрлі көптеген бейнелер кездеседі, олардың арасында қашалған орнынан ешқашан шығарылмаған үлгілер де бар. Осы ерекшелік археологтарға дайын ескерткіштерді ғана емес, ежелгі тас қашаушылар қолданған әдістерді де зерттеуге мүмкіндік береді.
- Моаилардың денесі бар екені ғалымдарға интернетте қазба суреттері таралмай тұрып-ақ белгілі болған. Тік тұрған мүсіндердің маңындағы археологиялық жұмыстар XX ғасырдың өзінде жүргізілген, сондықтан олардың тұлғасының табылуын кейінгі кезеңдегі сенсациялық жаңалық деуге болмайды. Қазіргі зерттеулер бұрын жер астында қалған бөліктерді әлдеқайда егжей-тегжейлі құжаттауға мүмкіндік берді.
- Бүгінде Рапа-Нуи мұрасы әлемдік маңызы бар мәдени құндылық ретінде қорғалады. Аралдағы ұлттық парк ежелгі қоғам қалыптастырған бірегей мәдени ландшафтының арқасында ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Ескерткіштерді сақтау оңай емес, өйткені тас беттері эрозияның, өрттің және табиғи не адам әрекетінен туындайтын басқа да әсерлердің ықпалына ұшырайды.
Моаилардың тарихы әйгілі археологиялық ескерткіш туралы алғашқы әсердің қаншалықты жаңсақ болуы мүмкін екенін жақсы көрсетеді. Танымал жүздердің астында тас денелер ғана емес, әлемдегі ең шалғай аралдардың бірінде монументалды өнер қалыптастырған халықтың күрделі мәдениеті де жатыр. Археология бұл алып бейнелерді бастапқы тарихи ортасымен байланыстырып, оларды ауқымды салтанатты дүниенің бір бөлігі ретінде тануға мүмкіндік береді. Сондықтан «денесі бар бастар» құпиясының тартымдылығы тек тосын сыртқы көріністе емес, Рапа-Нуидің терең әрі көпқырлы тарихында жатыр.
