Үстел ойындары адамзат өркениетімен бірге дүниеге келді – олардың әрқайсысы өзін туындатқан мәдениеттің ізін бойына сіңіреді. Шахмат Үндістанда дүниеге келді, го – Қытайда, манкала бүкіл Африкаға тарады, ал Орталық Азияның шексіз даласы әлемге өзіндік ақыл-парасат ойынын сыйлады. Тоғыз Құмалақ – сыртқы қарапайымдылығының астарына математикалық логиканың тереңдігін жасырғаны үшін «шопандар алгебрасы» деп аталатын байырғы қазақ ойыны. Ол ғасырлар бойы көшпелі тұрмыстың ажырамас бөлігі болып, санауды, алдын ала болжауды және жағдайды бірнеше қадам алдынан есептей білуді дамытты. Дала өркениетінің тірі мұрасы болып, қазіргі заманда жаңа өмірге қайта оралып жатқан осы таңғажайып ойын туралы он екі деректі назарларыңызға ұсынамыз.
- Ойынның атауы қазақша «тоғыз шарик» деп аударылады. Дәл осынша фишка бастапқыда әр ойыншының жағындағы тоғыз ойықтың әрқайсысына орналастырылады – барлық алаңда жалпы жүз алпыс екі фишка болады. Бұл сандық симметрия ойынның бүкіл математикалық логикасын анықтайды.
- Тоғыз Құмалақ планетадағы ең байырғы үстел ойындарының санатына жататын манкала тұқымдасына жатады. Ойықтары мен тастары бар ұқсас ойындар Африка, Таяу Шығыс және Оңтүстік Азия халықтарында да кездеседі, алайда қазақ нұсқасы ережелерінің ерекше күрделілігімен және стратегиясының тереңдігімен ерекшеленеді.
- Ойынның нақты жасы белгісіз, бірақ тарихшылар оның пайда болуын кемінде мың жыл бұрынғы кезеңге жатқызады. Оған қатысты деректер қазақтың ауызша эпосында және Ұлы дала көшпенділерінің тұрмысын сипаттаған ортағасырлық саяхатшылардың жазбаларында кездеседі.
- Дәстүрлі жабдық көшпелі жағдайда аса қарапайым әрі қолжетімді болды. Тақтайшаны ағаштан ойып жасады немесе балшықтан қалыптады, ал фишка рөлін тастар, жануар сүйектері немесе өсімдік тұқымдары атқарды. Мұндай жабдықтың қарапайымдылығы ойынды кез келген ауылда қолжетімді етті.
- Негізгі мақсат жүз алпыс екі фишкадан көбін жинау – яғни алаңдағы барлық тастардың жартысынан астамын өз жағына тарту. Жеңіске ерекше маневр арқылы қарсыластың фишкаларын басып алу жолымен қол жеткізіледі – бұл жүрістен кейін қарсыластың ойығында жұп санда тас қалғанда орындалады.
- Ойында «қазына» деп аталатын арнайы орталық ойық ерекше рөл атқарады, оған басып алынған фишкалар салынады. Сонда неғұрлым көп ресурс жинаған ойыншы айтарлықтай стратегиялық артықшылыққа ие болады, ол дұрыс ойын жүргізгенде жеңілмейтін күшке айналады.
- Тоғыз Құмалақтың математикалық тереңдігі шахматпен салыстыруға болады. Зерттеулер алаңдағы мүмкін позициялар санының астрономиялық сандармен өлшенетінін көрсетеді, ал тәжірибелі ойыншылар бес-жеті қадам алдынан есептейді. Дәл осы зияткерлік қанықтылығы үшін ойынды «шопандар алгебрасы» деп атаған.
- Тұрақты жаттығу ауызша санауды және кеңістіктік ойлауды айтарлықтай дамытады. Тоғыз Құмалақты мектеп бағдарламасына енгізген педагогтар бірнеше ай сабақтан кейін оқушылардың математикалық көрсеткіштерінің жақсарғанын тіркеді. Ойын жазбаларға жүгінбей санмен амалдарды ойша жылдам орындауды үйретеді.
- Тоғыз Құмалақ бойынша алғашқы ресми чемпионат 1958 жылы Қазақстанда өтіп, ұйымдасқан турнирлік қозғалысқа бастама берді. Сол кезден бері жарыстар үзіліссіз өткізіліп келеді, ал қатысушылардың шеңбері үнемі кеңейіп отыр – бүгінде ондаған елдердің командалары турнирлерге қатысады.
- 2020 жылы ЮНЕСКО Тоғыз Құмалақты адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді. Бұл шешім тек ойынның өзін ғана емес, оның бойында сақталып, бейнеленген көшпелі мәдениеттің бүкіл қабатын ресми мойындауға айналды.
- Партияларды талдауға арналған компьютерлік бағдарламалар салыстырмалы түрде жақын арада пайда болды, алайда қуатты алгоритмдердің өзі эндшпильді оңтайлы ойнауға қиналатынын көрсетті. Бұл ойын кеңістігі соншалықты ауқымды екенін білдіреді, сондықтан шашкиде қол жеткізілгендей толық «шешімі» әзірше жоқ.
- Бүгінде Тоғыз Құмалақты қазақстандық мектептерде таңдау пәні ретінде оқытады, ал халықаралық федерация бүкіл дүниежүзіндегі ойын сүйерлерді біріктіреді. Онлайн-платформалар әртүрлі континенттердегі ойыншыларға жарысуға мүмкіндік береді де, байырғы дала даналығы тамырымен байланысын үзбей цифрлық өмірге қадам басуда.
Тоғыз Құмалақ – терең зияткерлік дәстүрдің тек қала өркениеті орталықтарында ғана емес, жұлдызды аспан астындағы ашық далада да туындай алатынының айқын дәлелі. Бұл ойын көшпелі тұрмыстың ғасырларын, өзгерістер дәуірлерін басынан өткізіп, бүгін әлемдік мәдени кеңістікке сенімді қадам басуда. Оның құндылығы екі жақты – бір мезгілде ақыл-ойды шыңдайды және оны ойлап тапқан халықтың тарихымен тірі байланысты сақтайды. Тоғыз Құмалақ туралы білім Қазақстан шекарасынан тыс жерлерде неғұрлым кеңінен таралған сайын, қарапайым шындық айқынырақ көріне береді – адам ақылы барлық жерде бір нәрсені іздеді, ол логиканың сұлулығы, стратегияның қуанышы және адал бәсекенің ләззаты болды.
