Адамзат тарихында жоғалып кеткен қазыналар аз емес, олардың ғайып болуы өркениеттің мәдени жадында әлі күнге дейін жазылмаған жара қалдырды. Солардың ішінде жойылған кітапханалар ерекше орын алады, себебі қолжазбалармен бірге жай ғана заттар емес, қайта жаңғырту мүмкін емес адамзат ойының, ғылымы мен рухани тәжірибесінің тұтас қабаттары күйрейді. Александрия кітапханасы осындай қайғылы жоғалтудың ең танымал белгісіне айналғанымен, тарихта қайғылы тағдырға ұшыраған өзге де қоймалар жеткілікті. Солардың бірі – қазіргі Қазақстан аумағындағы ежелгі Отрар қаласында өмір сүрген аңызға айналған Отырар кітапханасы. Кейбір болжамдар бойынша, ол көлемі жағынан тек Александрия қоймасына ғана жол берген және орта ғасырлық Шығыстың барлық ғалымдарының аса құнды еңбектерін бойына жинаған. Осы кітап қазынасының тағдыры тарихтағы ең ірі жаулап алушылықтардың бірі – гүлденген қаланы қираған үйіндіге айналдырған моңғол шапқыншылығымен тығыз байланысты.
- Ежелгі Отрар қаласы қазіргі Оңтүстік Қазақстан аумағында орналасқан әрі гүлдену дәуірінде тұтас Орталық Азияның ең ірі мәдени және сауда орталықтарының бірі саналды. Ұлы Жібек жолының маңызды бағыттары қиылысында орналасуына байланысты бұл мекен шығыс пен батыстан аққан байлық пен білімді бойына сіңіріп отырды. Дәл осы қолайлы географиялық орналасу оның ірі кітап қорының пайда болуына табиғи негіз қалады.
- Әртүрлі дереккөздерге сүйенсек, Отырар кітапханасында жүзден үш жүз мыңға дейін қолжазба томдары сақталған. Салыстыру үшін айтар болсақ, атақты Александрия қоймасы өркендеу тұсында төрт жүзден жеті жүз мыңға дейін орама құжаттарды қамтыған. Егер бұл көрсеткіштер шынайы болса, онда Отрардағы қор орта ғасырлық әлемдегі ең ауқымды кітапханалар қатарына толыққанды енгені даусыз.
- Қорда араб, парсы және Шығыстың өзге де тілдерінде жазылған математика, астрономия, медицина, философия және поэзия саласындағы еңбектер шоғырланған. Қолжазбалар ислам әлемінің түкпір-түкпірінен, атап айтқанда Бағдад, Самарқанд, Бұхара және одан да алыс өлкелерден жиналған. Мұндай сан алуандық қойманы жай ғана аймақтық мұрағат емес, орта ғасырлық ғылымның шынайы энциклопедиясына айналдырды.
- Дәл осы Отрар жерінде Аристотельден кейін «Екінші ұстаз» атанған орта ғасырлық Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл-Фараби дүниеге келген. Ол тоғызыншы мен оныншы ғасырларда өмір сүріп, логика, музыка, саяси философия және жаратылыстану ғылымдары бойынша кейінгі еуропалық схоластикаға зор ықпал еткен шығармалар қалдырды. Осындай бірегей ғалымның нақ осы қалада өмір сүруі жоғары зияткерлік ортаның қалыптасқанын аңғартады, ал мұндай орта дамыған кітапханалық дәстүрсіз мүмкін емес еді.
- Қала тағдырында шешуші рөл атқарған отырарлық билеуші Қайыр хан 1218 жылы Шыңғыс ханның сауда керуенін жазалауды бұйырды. Бұл қадам адамзат тарихындағы ең қиратушы әскери жорықтардың біріне түрткі болды. Монғол әскері кінәліні түпкілікті жою мақсатымен Орта Азияға аттанып, Отрар олардың жолындағы алғашқы қалаға айналды.
- Монғолдар қаланы 1219 жылдың күзінен бастап 1220 жылдың көктеміне дейін шамамен алты ай бойы қоршауда ұстады. Осынша ұзақ қарсылық қаланың қорғаныс қабырғаларының беріктігі мен қорғаушылардың төзімділігін дәлелдейді. Дегенмен соңы алдын ала шешіліп қойған еді, қала құлаған соң шапқыншылар халықтың басым бөлігін қырып, мекенді толықтай тонап кетті.
- Аңыз бойынша кітапхана моңғолдар шабуылы кезінде өртке оранған, дегенмен оның жойылуының нақты жай-жапсары әлі күнге дейін тарихшылар арасында даулы мәселе болып қала бермек. Кейбір зерттеушілер қолжазбалар бағынышты болған өркениеттің белгісі ретінде әдейі жойылған деп тұжырымдайды. Ал өзге ғалымдар жинақталған дүниенің бір бөлігін жаулаушылар келместен бұрын алып кетуге немесе жасырып қалуға үлгерген болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
- Отырар кітапханасы ғылыми пікірталастарда жиі «Ортаазиялық Александрия» деп аталады, себебі оның тағдыры Мысырдағы қойма сияқты мәдени апаттың үлгісіне айналған. Екі қор да әскери қақтығыстар салдарынан күйреп, екеуі де басқа жерден табылмайтын еңбектерді бойына жинады әрі артынан тек аңыздар ғана қалдырды. Мұндай ұқсастық кездейсоқ емес, ол қалалармен бірге өзге елдің даналығын да жойған өркениеттердің ортақ трагедиясын көрсетеді.
- ХХ ғасырда қазақстандық және шетелдік экспедициялар Отрартөбе қалашығында жүргізген ауқымды қазба жұмыстары кітапхананың тікелей заттай іздерін таба алмады. Бұл құжаттардың табиғи шығу тегімен байланысты, себебі папирус, тері мен қағаз топырақ астында сегіз ғасыр бойы сақталмайды. Соған қарамастан археологтар қалалық мәдениеттің жоғары деңгейін дәлелдеп, орта ғасырлық Отрардың тұрмысы мен қолөнері туралы бай деректер жинақтады.
- Жоғалған қойманың есі тәуелсіз Қазақстанда Астанада Отырар құрметіне арналып салынған Ұлттық кітапхана арқылы мәңгілікке айналды. 2012 жылы есігін айқарып ашқан бұл ғимарат ежелгі жинақтың рухани мұрагері ретінде ортаазиялық кітап дәстүрін қайта жаңғырту идеясын жүзеге асыруға бағытталған. Кесененің өзі орта ғасырлық Шығыс сәулет өнерінің элементтерімен безендіріліп, онда ондаған тілдегі миллиондаған том кітап сақталуда.
- Отырар кітапханасы туралы аңыз елдің мәдени саясатында тарихи тереңдік пен ұлттық зияткерлік мұраның рәмізі ретінде белсенді пайдаланылуда. Жоғалған кітап қазынасының бейнесі қазақстандық әдебиет, кескіндеме және кино өнерінде көрініс тауып, ата-баба даналығының ұрлануы туралы ұлттық миф қызметін атқарады. Мұндай мифтендіру құбылысының өзі бөлек зерттеуді қажет ететін мәдени феномен болып табылады.
- Кітапхананың нақты көлемі мен құрамы туралы сұрақ ашық күйінде қала береді, себебі сол дәуірдің жазба деректері өте тапшы әрі қайшылықты. Ол туралы мәліметтердің басым бөлігі кейінгі жылнамалар арқылы және орта ғасырлық географтар мен саяхатшылардың еңбектеріндегі жанама сілтемелер арқылы жеткен. Осы құжаттық анықсыздық Отырар кітапханасын тарихи деректен тірі жұмбаққа айналдырады, ол қайтарылмас жоғалтқанның бәрі сияқты адамзатты өзіне тартады.
Отырар кітапханасының тағдыры соғыс пен зорлық-зомбылық алдында адам санасының ең ұлы жетістіктерінің қаншалықты нәзік әрі осал болуын есте сақтауға шақырады. Бұл оқиға бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ, себебі әлемнің түкпір-түкпіріндегі қарулы қақтығыстарда мәдени құндылықтар әлі күнге дейін күйреуде және әрбір жоғалту қайтымсыз болып табылады. Түркия, Иран, Өзбекстан және Еуропа елдерінің мұрағаттарында жүргізіліп жатқан Орталық Азияның аман қалған қолжазбаларын іздеу мен цифрландыру жұмыстары жоғалған білімнің кем дегенде бір бөлігі әлі де табылуы мүмкін деген үміт сәулесін ұсынады. Археологиялық ескерткіш ретінде Отрар жер қойнауындағы құпияларын әлі де сақтап тұр, ал болашақ қазба жұмыстары күтпеген жаңалықтар әкелуі ғажап емес. Кітапхана туралы аңыз өмір сүріп тұрғанша, адамзаттың бір күні тартып алынған даналықпен байланысты қалпына келтіруге деген ұмтылысы да мәңгі жасай бермек.
