Адамзат тарихында технологиялар өркениеттің келбетін талай рет өзгертті, алайда күнделікті өмірді ғаламдық желідей жылдам әрі терең түрлендірген өнертабыс болған емес. Бірнеше онжылдық ішінде ол тар ауқымды әскери жобадан миллиардтаған адам өмір сүретін әмбебап ортаға айналды. Бүгінде онсыз сауда, медицина, білім беру, саясат және жеке қарым-қатынас мүмкін емес. Интернет қазіргі қоғам үшін электр қуаты немесе су жүйесі секілді іргелі инфрақұрылымға айналды. Сондықтан оның табиғатын, ауқымын және жасырын тетіктерін түсіну тек ғылыми қызығушылық қана емес, цифрлық дәуірде өмір сүретін әрбір адам үшін қажеттілік болып отыр.
- Қазіргі ғаламдық желінің бастауында 1969 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігі іске қосқан ARPANET жобасы тұр. Екі университет компьютерінің арасында жіберілген алғашқы хабар небәрі екі әріптен – «LO» – тұрған. «LOGIN» сөзін толық жолдауға жүйе істен шығып үлгерген.
- Дүниежүзілік өрмек пен интернет бір ұғым емес, бірақ жиі шатастырылады. Интернет – деректерді тасымалдайтын физикалық инфрақұрылым. Ал өрмек – оның үстінде жұмыс істейтін көптеген қызметтердің бірі ғана. Электрондық пошта, мессенджерлер және басқа хаттамалар да сол негізде қызмет етеді.
- Тим Бернерс-Ли 1989 жылы Швейцариядағы CERN зерттеу орталығында жұмыс істей жүріп Дүниежүзілік өрмекті ойлап тапты. Ол өз жобасын әдейі ашық әрі тегін етті. Патент алудан бас тартуы технологияның жедел таралуына шешуші әсер етті. Бұл қадам цифрлық тарихтағы маңызды кезеңге айналды.
- 2020-жылдардың ортасына қарай желіге бес миллиардтан астам адам қосылған. Бұл – Жер халқының 60 пайыздан астамы. Салыстыру үшін 1995 жылы небәрі 16 миллион қолданушы болған. Ол кезде бұл көрсеткіш әлем тұрғындарының бір пайызына да жетпеген.
- Ғаламдық желінің физикалық негізін мұхит түбімен тартылған талшықты-оптикалық кабельдер құрайды. Олардың жалпы ұзындығы 1,3 миллион шақырымнан асады. Мұндай қашықтық Жер шарын отыз реттен артық айналып шығуға жетер еді. Негізгі деректер ағыны дәл осы суасты арналары арқылы өтеді.
- Күн сайын интернет арқылы орасан көлемдегі ақпарат таратылады. Тек электрондық хаттардың өзі тәулігіне шамамен 330 миллиардқа жетеді. Бағалаулар бойынша олардың 45–85 пайызы спам саналады. Бұл – қажетсіз жарнамалық немесе зиянды мазмұндағы хабарламалар.
- «Даркнет» деп аталатын қараңғы желі жалпы интернеттің шағын бөлігі ғана. Алайда ол туралы аңыз бен қауесет көп. Оның бір бөлігі журналистер мен құқық қорғаушыларға қауіпсіз байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Авторитарлық елдердегі азаматтар да осы кеңістікті пайдаланады.
- Тарихтағы алғашқы веб-сайтты 1991 жылы Тим Бернерс-Ли жасады. Ол Дүниежүзілік өрмек жобасының сипаттамасына арналған еді. Оның мекенжайы – info.cern.ch. Бұл адрес әлі күнге дейін цифрлық дәуірдің ескерткіші ретінде қолжетімді.
- Ғаламдық желіде сақталған деректер көлемі зеттабайтпен өлшенеді. Бір зеттабайт – триллион гигабайтқа тең. Егер осы мәліметтердің бәрін DVD дискілеріне жазсақ, үйілген баған Айға жетіп, қайта оралар еді. Мұндай ауқым ақпараттық дәуірдің шынайы көлемін көрсетеді.
- Әлемдік интернет трафигінің шамамен жартысын адамдар емес, автоматтандырылған бағдарламалар жасайды. Олардың қатарында пайдалы іздеу роботтары бар. Сонымен бірге спам таратуға немесе құпиясөз бұзуға арналған зиянды жүйелер де кездеседі. Кейбірі кіру статистикасын бұрмалаумен айналысады.
- Адамзат жасаған деректердің 90 пайызы соңғы бірнеше жылда пайда болған. Әр іздеу сұрауы, әр белгі, әр геолокация цифрлық із қалдырады. Бұл мәліметтер ірі платформалардың алгоритмдері арқылы талданады. Ақпарат көлемі үздіксіз өсіп келеді.
- 2010 жылы «sex.com» домені 13 миллион долларға сатылды. Сол кезеңде бұл интернет адресі үшін рекордтық баға болды. Бұл дерек цифрлық атаудың коммерциялық маңызы қаншалық жоғары екенін көрсетеді. Сәтті таңдалған домен құнды активке айналды.
- Қытай – әлемдегі ең ірі ұлттық интернет аудиториясы бар ел. Мұнда бір миллиардтан астам қолданушы бар. Елде «Ұлы қытайлық файрвол» деп аталатын ауқымды сүзгі жүйесі жұмыс істейді. Ол мыңдаған шетелдік ресурстарға қолжетімділікті шектейді.
- Интернет арқылы жасалған алғашқы сатып алу 1994 жылы тіркелді. Америкалық Дэн Кон NetMarket платформасы арқылы Стингтің музыкалық дискін сатты. Төлем SSL технологиясымен шифрланған. Бұл оқиға электрондық коммерция дәуірінің басталуын білдірді.
- Қазіргі желіде ақпарат таралу жылдамдығы іс жүзінде лезде. Жарық сигналы талшықты-оптикалық кабель арқылы секундына шамамен 200 000 шақырым жүреді. Сондықтан Мәскеу мен Токио арасындағы бейнеқоңырау кідіріссіз сезіледі. Деректер мыңдаған шақырымды қысқа уақытта еңсереді.
- Ғаламдық желі инфрақұрылымының энергия тұтынуы тұтас мемлекеттердің деңгейімен шамалас. Деректер орталықтары әлемдік электр энергиясының шамамен екі пайызын пайдаланады. Бейнеағын мен жасанды интеллект есептеулері артқан сайын бұл көрсеткіш өсіп келеді. Энергия тиімділігі мәселесі өзекті болып отыр.
- Үндістан ірі мемлекеттер арасында жаңа қолданушыларды қосу қарқыны бойынша алда. Жыл сайын ондаған миллион азамат желіге қосылады. 2016 жылы Jio операторының арзан тарифтері қолжетімділік төңкерісін жасады. Нәтижесінде ел әлемдегі екінші ірі интернет нарығына айналды.
- Ұзақ уақыт бойы интернет IPv4 хаттамасына сүйенді. Ол төрт миллиардтан сәл астам бірегей адрес ұсынды. 2011 жылға қарай бұл қор іс жүзінде таусылды. Сондықтан желі біртіндеп IPv6 стандартына көшіп жатыр.
- Әлеуметтік желілер ғаламдық өрмектегі қарым-қатынас табиғатын түбегейлі өзгертті. Бүгінде бес миллиардтан астам адам кем дегенде бір платформаны пайдаланады. Facebook, YouTube, WhatsApp және TikTok күн сайын жүздеген миллиард минут назарды өзіне аударады. Цифрлық кеңістіктегі уақыттың басым бөлігі осы сервистерге тиесілі.
- Зерттеулер ашық желіге қолжетімділік пен экономикалық өсім арасында тікелей байланыс бар екенін көрсетеді. Дүниежүзілік банк бағалауы бойынша кеңжолақты интернеттің таралуы он пайызға артса, жалпы ішкі өнім бір-екі пайызға өседі. Бұл әсіресе дамушы елдер үшін маңызды. Цифрлық инфрақұрылым экономикалық серпін береді.
Интернет жарты ғасыр ішінде құпия әскери тәжірибеден жаһандық өркениеттің басты артериясына айналды – тарихи өлшеммен алғанда бұл өте қысқа мерзім. Енді адамзат алдында техникалық мүмкіндіктерден гөрі оны пайдалану ережелері туралы сұрақтар тұр. Цифрлық егемендік, жеке деректерді қорғау және жалған ақпаратпен күрес – басты тақырыптарға айналды. Болашақта бұл технология теңдік құралы бола ма, әлде билікті аз топтың қолына шоғырландыратын тетікке айнала ма – бұл әрқайсымыздың саналы таңдауымызға байланысты.
