Біздің планетамыз ешқашан шын мәнінде тыныш болған емес – жұқа тас қабықтың астында бетке шығуға ұмтылған балқыған зат үздіксіз булығып жатады. Жердің осы ішкі толқуы табиғаттағы ең айбынды әрі үрейлі құбылыстардың бірін туғызды. Вулкандар миллиардтаған жыл бойы материктердің келбетін қалыптастырып, мұхит ортасында аралдар жасап, тіршілік тарихын талай мәрте өзгерткен. Олардың ықпалы тек атқылау аймағымен шектелмейді – күл мен газдың таралуы тұтас жарты шардың атмосферасын бірнеше жылға дейін салқындата алады. Сондықтан бұл отты алыптарды зерттеу ғылым үшін ғана емес, адамзат өркениетінің болашағын айқындайтын климаттық үдерістерді түсіну үшін де аса маңызды.
- Жер шарында шамамен 1 500 ықтимал белсенді вулкан бар. Олардың елуге жуығы жыл сайын атқылайды. Көпшілігі «Отты белдеу» деп аталатын аймақта шоғырланған. Бұл Тынық мұхитын Чилиден Жаңа Зеландияға дейін қоршап жатқан тектоникалық белсенді доға.
- «Вулкан» сөзі ежелгі римдік от пен ұсталық құдайы Вулканның есімінен шыққан. Аңыз бойынша оның ұстаханасы Сицилиядағы Этна тауының астында орналасқан. Ол Юпитерге арналған найзағайды сонда соққан. Балғасының дүбірі жерді дірілдеткен деп сенген.
- Көлемі жағынан ең ірі вулкан – Гавай аралдарындағы Мауна-Лоа. Оның табаны Тынық мұхитының түбіне терең сіңген. Биіктігін теңіз түбінен есептесек, бұл қалқанды алып Эвересттен бір шақырымға жуық асып түседі. Жалпы биіктігі шамамен 9 170 метрге жетеді.
- Индонезиядағы Тамбора жанартауының 1815 жылғы атқылауы соңғы бірнеше ғасырдағы ең қуаттысы болды. Ол 70 000-нан астам адамның өмірін қиды. Стратосфераға көтерілген күл күн сәулесін әлсіретті. 1816 жыл «жазсыз жыл» ретінде тарихта қалды.
- Вулкандық газдар климатқа әртүрлі әсер етеді. Көмірқышқыл газы ұзақ мерзімді жылыжай әсерін күшейтеді. Ал күкірт диоксиді атмосфера ылғалымен әрекеттесіп, күн сәулесін шағылыстыратын аэрозоль түзеді. Бұл уақытша салқындауға әкеледі.
- 1783–1784 жылдары Исландиядағы Лаки атқылауы орасан мөлшерде улы газ бөлді. Соның салдарынан аралдағы қойдың 80 пайызы, ірі қараның жартысы қырылды. Аштық халықтың төрттен бірін жалмады. Улы тұман Еуропаның үлкен бөлігіне тарады.
- Супервулкандар – ерекше санаттағы алыптар. Олардың атқылауы мың текше шақырымнан астам материал шығара алады. АҚШ-тағы Йеллоустон кальдерасы сондай нысандардың бірі. Ол соңғы рет шамамен 640 000 жыл бұрын атқылаған.
- Суасты вулкандары белсенді ошақтардың басым бөлігін құрайды. Олардың саны бірнеше мыңға жетеді. Орта мұхит жоталары литосфералық плиталар ажыраған жерде орналасқан. Ұзындығы шамамен 65 000 шақырым болатын бұл жүйе – Жердегі ең ұзын вулкандық белдеу.
- Помпей қаласы 79 жылы Везувий атқылауы кезінде қаза тапты. Тұрғындардың көбі лаваның емес, пирокластикалық ағындардың әсерінен көз жұмды. Бұл ыстық газ бен күл қоспасы сағатына 700 шақырымға дейін жетеді. Жолындағының бәрін күйдіріп, көміп тастайды.
- Лава ағындарының химиялық құрамы әртүрлі болады. Гавай типіндегі базальтты лава баяу ағып, адамдарға эвакуация жасауға мүмкіндік береді. Ал тұтқыр андезит магмасы кратерді бітеп, қысым жинайды. Соның салдарынан 1980 жылы Сент-Хеленс тауы апатты түрде жарылды.
- Вулкандық күл жойқын болғанымен, өте құнарлы. Ол топырақты калий, фосфор және басқа минералдармен байытады. Сондықтан Этна мен Везувий беткейлері халыққа толы. Адамдар мыңдаған жыл бойы осы жерден кетпей келеді.
- Камчатка – әлемдегі ең жанартаулы аймақтардың бірі. Мұнда шамамен 300 вулкан бар. Соның 29-ы белсенді саналады. Биіктігі 4 750 метрлік Ключевская сопка – Еуразиядағы ең биік белсенді жанартау.
- Ежелгі атмосфераның қалыптасуында вулкандық белсенділік шешуші рөл атқарды. Атқылаулар су буын, азот пен көмірқышқыл газын жер қойнауынан босатты. Осылайша газ қабығы біртіндеп түзілді. Бұл тіршіліктің пайда болуына негіз болды.
- 1991 жылы Филиппиндегі Пинатубо атқылауы стратосфераға 20 миллион тонна күкірт диоксидін шығарды. Соның нәтижесінде Жердің орташа температурасы шамамен 0,5 градус Цельсийге төмендеді. Бұл әсер екі жылға жуық сақталды. Бір геологиялық апаттың бүкіл климатқа ықпал ететінін осы дерек айқын көрсетеді.
- Вулкандар тек Жерде ғана емес. Күн жүйесіндегі өзге аспан денелерінде де кездеседі. Марстағы Олимп тауы – ең ірі белгілі жанартау. Оның биіктігі 21 шақырымға жетеді.
- Гавай аралдары түгелдей қатқан лавадан құралған. Олар әлі де қалыптасу үстінде. Лоихи суасты жанартауы архипелагтың келесі аралын түзіп жатыр. Геологтар жаңа құрлық 10 000–100 000 жылдан кейін пайда болады деп болжайды.
- Қуатты атқылаудың дыбысы мыңдаған шақырымға тарай алады. 1883 жылғы Кракатау жарылысы шамамен 5 000 шақырым қашықтықта естілді. Родригес аралының тұрғындары оны алыстағы зеңбірек үні деп қабылдады. Бұл дерек табиғи құбылыстың ауқымын көрсетеді.
- Вулкандық белсенділікке негізделген геотермалдық энергия жаңартылатын қуат көзі болып саналады. Исландия электр энергиясының шамамен 30 пайызын осы тәсілмен өндіреді. Кения мен Сальвадор да бұл технологияны белсенді дамытып келеді. Ол қазба отынға балама ретінде қарастырылады.
Вулкандар Жердің тірі әрі динамикалық жүйе екенін еске салады – адам бұл жүйеде шағын ғана орын алады. Олардың жойқын әрі жасампаз қос қыры табиғи апат ұғымын қайта қарауға итермелейді. Көптеген катаклизмдер планеталық алмасудың ажырамас бөлігі болып саналады. Бүгінде атқылауды бақылау мен болжау жүйесін жетілдіру – геоғылымның басты міндеттерінің бірі. Осы отты алыптарды терең түсінген сайын, адамзат олардың қасында өмір сүруді саналы әрі басқарылатын тәуекелге айналдыра алады.
