Тайфундар туралы 25 қызықты дерек – адам есімі берілетін алып дауылдар

Табиғат бірнеше сағаттың ішінде тұтас аймақтардың келбетін өзгертіп, мыңдаған адамның өмірін қиып кететін апатты құбылыстарға бай. Жер сілкіністері, цунамилер, жанартаулардың атқылауы және құрғақшылық осы тізімге кіреді. Дегенмен табиғи апаттардың ішінде тропикалық циклондар ауқымы, жиілігі және қозғалыс бағытын болжау мүмкіндігі тұрғысынан ерекше орын алады. Әртүрлі аймақтарда бұл алып атмосфералық құйындар әртүрлі аталады – Атлант мұхитында және Тынық мұхитының шығыс бөлігінде олар ураган деп аталады, ал Тынық мұхитының батысында тайфун деп аталады. Үнді мұхитында дәл осы құбылысты циклон деп атайды. Тайфундар өз «туыстарының» ішіндегі ең қуаттысы болып саналады. Себебі Тынық мұхитының батыс бөлігінде планетадағы ең күшті дауылдардың қалыптасуына қолайлы жағдайлар пайда болады. Циклондарға адам есімдерін беру дәстүрі бұл құбылыстарды адамдарға әлдеқайда таныс әрі есте қаларлық етеді. Осындай атаулар апатқа ұшыраған аймақтардың жадында ұзақ уақыт сақталады. Төмендегі деректер тайфундардың табиғатын, тарихын және салдарын тереңірек түсінуге көмектеседі.

1. Тайфун мен ураган бір құбылыстың әртүрлі атауы болып саналады. Екеуі де тропикалық циклонды білдіреді. Бұл – жылдамдығы сағатына 119 километрден асатын желдері бар төмен қысымды айналмалы жүйе. Айырмашылық тек географияда байқалады.
2. «Тайфун» сөзі күрделі тілдік тарихқа ие. Көптеген зерттеушілер оны қытай тіліндегі «тайфэн» сөзімен байланыстырады. Бұл сөз «үлкен жел» деген мағына береді. Сонымен қатар араб тіліндегі «туфан» сөзімен байланысы бар деген пікір де бар.
3. Тынық мұхитының батыс бөлігі тайфундар ең жиі пайда болатын аймақ болып саналады. Жыл сайын мұнда шамамен 25–30 тропикалық циклон қалыптасады. Солардың жартысына жуығы толыққанды тайфун күшіне жетеді. Бұл аймақта мұхит бетінің температурасы жиі 29–30 градусқа дейін жетеді.
4. Бір тайфунның энергиясы орасан зор болады. Бір тәуліктің ішінде мұндай дауыл Хиросимаға тасталған атом бомбасының қуатымен салыстырылатын 10 000 жарылысқа тең жылу энергиясын бөледі. Желдің кинетикалық энергиясы бұл мөлшерден әлдеқайда аз. Бірақ сол аз бөлігі де ғимараттарды қиратуға жеткілікті.
5. Дауылдарға есім беру дәстүрі XX ғасырдың басында пайда болды. Австралиялық метеоролог Клемент Рэгг тропикалық циклондарға саясаткерлердің есімдерін берген. Бұл оның кәсіби наразылығын білдіру тәсілі болған. Кейін бұл дәстүр кең тарады.
6. Ең жойқын тайфундардың атаулары кейін қолданылмайды. Егер дауыл мыңдаған адамның өмірін қиып немесе үлкен экономикалық зиян келтірсе, оның атауы арнайы тізімнен алынып тасталады. Бұл тарихи құжаттардағы шатасуды болдырмау үшін жасалады. Сонымен қатар зардап шеккен адамдардың сезімдерін құрметтеу мақсатында қолданылады.
7. 2013 жылғы «Хайян» тайфуны тарихтағы ең күшті дауылдардың бірі болды. Филиппинге жеткен кезде жел жылдамдығы шамамен сағатына 315 километрге жетті. Бұл бұрын тіркелген көптеген көрсеткіштерден жоғары болды. Апат салдарынан 6000-нан астам адам қаза тапты.
8. Тайфунның «көзі» деп аталатын аймақ оның ортасындағы салыстырмалы тыныш аймақ болып саналады. Бұл аймақтың диаметрі шамамен 30–65 километр болады. Мұнда жел әлсіз болады және аспан ашық көрінуі мүмкін. Сонымен қатар ауа температурасы қоршаған дауыл аймақтарынан жоғары болады.
9. Тайфунның ең қауіпті бөлігі – оның «көз қабырғасы». Бұл орталық аймақты қоршап тұрған күшті бұлттар белдеуі. Мұнда ең күшті желдер соғады және ең көп жауын-шашын түседі. Қалалар дәл осы аймақтан өткен кезде ең үлкен қиратуларға ұшырайды.
10. Солтүстік жарты шарда тайфундар сағат тіліне қарсы бағытта айналады. Бұл құбылыс Кориолис күшімен түсіндіріледі. Бұл күш Жердің айналуына байланысты ауа массаларын ауытқытады. Ал Оңтүстік жарты шарда циклондар керісінше бағытта айналады.
11. Мұхит суының жылынуы тайфундардың күшеюіне ықпал етеді. Соңғы онжылдықтардағы зерттеулер күшті дауылдардың үлесі өсіп келе жатқанын көрсетеді. Жылы су циклондарға қосымша энергия береді. Сонымен қатар атмосферадағы ылғал мөлшері артады.
12. Тайфун кезінде ең үлкен қауіп – теңіз деңгейінің күрт көтерілуі. Бұл құбылыс дауыл толқыны деп аталады. Ол желдің суды жағалауға итеруі нәтижесінде пайда болады. Мұндай жағдайда теңіз деңгейі бірнеше метрге көтерілуі мүмкін.
13. Филиппин тайфундардың жиі соғатын ең осал мемлекеттердің бірі. Бұл ел 7000-нан астам аралдан тұрады. Оның орналасуы көптеген Тынық мұхиты дауылдарының жолында жатыр. Сондықтан жыл сайын шамамен 20 тропикалық циклон елге әсер етеді.
14. 1979 жылғы «Типп» тайфуны ең үлкен тропикалық циклон ретінде белгілі. Оның диаметрі шамамен 2220 километрге жетті. Бұл АҚШ аумағының енінен де үлкен. Сонымен қатар оның ортасындағы қысым өте төмен болған.
15. Жерсеріктер тайфундарды болжауда үлкен өзгеріс әкелді. 1960 жылдарға дейін көптеген дауылдар тек құрлыққа жеткен кезде ғана анықталатын. Бұл жағдай адамдарды алдын ала ескертуге мүмкіндік бермейтін. Қазіргі уақытта спутниктер дауылдардың қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді.
16. Арнайы ұшақтар тайфунның ортасына дейін ұшады. Бұл ұшақтарды кейде «дауыл аңшылары» деп атайды. Олар жел жылдамдығын, қысымды және температураны өлшейді. Осындай деректер болжамдардың дәлдігін арттырады.
17. Кейбір жағдайларда тайфундар бір-бірін жұтып қоюы мүмкін. Бұл құбылыс Фудзивара әсері деп аталады. Егер екі циклон бір-біріне жақын орналасса, олар ортақ орталықтың айналасында айнала бастайды. Кейін күшті дауыл әлсізін өзіне қосып алады.
18. Тайфундар кейбір аймақтарға пайдалы жаңбыр да әкеледі. Тайваньда, Жапонияда және Филиппинде жылдық жауын-шашынның едәуір бөлігі тайфун маусымына тиесілі. Бұл су ауыл шаруашылығы үшін маңызды. Сонымен қатар су қоймаларын толықтырады.
19. Жапония тайфун туралы ескерту жүйесі бойынша әлемдегі ең дамыған елдердің бірі. Елдің метеорологиялық агенттігі бес күндік болжамдар жариялайды. Сонымен қатар халыққа арналған хабарландыру жүйесі өте тиімді жұмыс істейді. Бұл жүйе көптеген адамдардың өмірін сақтап қалуға көмектеседі.
20. Тайфундар мұхиттағы экожүйелерге де әсер етеді. Дауыл кезінде су қабаттары араласады. Тереңдегі қоректік заттарға бай су бетке көтеріледі. Бұл планктонның өсуін күшейтеді.
21. Ірі тайфундардың экономикалық шығыны ондаған миллиард доллар болуы мүмкін. 2018 жылғы «Мангхут» тайфуны Филиппин мен Қытайдың оңтүстігіне үлкен зиян келтірді. Жалпы экономикалық шығын шамамен 6 миллиард доллардан асты. Жағалаудағы инфрақұрылымның дамуы шығын көлемін арттырады.
22. Тынық мұхиты халықтары тайфундармен мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп келеді. Полинезия мен Меланезия халықтарының дәстүрлі үйлері дауыл желіне бейімделген. Олар аласа әрі икемді құрылымға ие. Сонымен қатар шатырлары тік болып келеді.
23. Тайфун бірнеше сағат ішінде жағалау сызығын өзгерте алады. Дауыл толқындары құм мен топырақты тасымалдайды. Олар жаңа бұғаздар пайда болуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар жағалау лагуналарын тереңдетеді.
24. Әлсіреген тайфундар кейде тропикалық емес циклондарға айналады. Олар кейін қоңыржай ендіктерге қарай қозғалады. Мұндай жүйелер Жапонияға, Кореяға және Қытайға жаңбыр әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда олардың әсері Ресейге дейін жетеді.
25. Тайфундарға атау беру жүйесіне 14 мемлекет қатысады. 2000 жылы Азия-Тынық мұхиты аймағы елдері ортақ атаулар тізімін құрды. Әр мемлекет осы тізімге он атаудан енгізді. Тізім циклдік түрде қолданылады.

Тайфундар адамзатқа табиғат күшінің қаншалықты қуатты екенін үнемі еске салады. Қазіргі технологиялар бұл құбылысты тоқтатуға мүмкіндік бермейді. Бірақ ғылым олардың қозғалысын барған сайын дәл болжай алады. Климаттың өзгеруі тайфундардың болашақтағы таралуы мен күшіне қатысты жаңа сұрақтар туғызады. Сондықтан метеорологтар мен қауіп-қатерді басқару мамандары бұл құбылысты белсенді зерттеуді жалғастырып келеді. Ерте ескерту жүйелері мен берік инфрақұрылым адам өмірін сақтаудың басты құралы болып қала береді. Ал Тынық мұхитының жылы сулары тайфундарды қалыптастыра беретіндіктен, болашақ дауылдардың атаулары халықаралық тізімдерде өз кезегін күтіп тұр.