Халықтар тарихы қадір-қасиет пен бостандық жолындағы күрестің рәміздеріне айналған есімдерге толы – тіпті сол күрес трагедиялық аяқталған жағдайда да. Адамзаттың ұлы батырларының кейбіреулері соңғы шайқасында жеңілді, алайда дәл олардың басым күш алдындағы қажымас рухы жасаған еске алу мәңгілікке айналады. Қазақ даласы талай батыр мен билеушіні білді, алайда олардың тек біреуі ғана жарты жылдан аса уақыт бойы ыдыраған жүздерді біріктіріп, бір мезгілде екі қуатты державаға – Ресей империясы мен Қоқан хандығына – қарсы шыға алды. Кенесары Қасымұлы – айналасында тарихи даулар бүгінге дейін басылмаған тұлға, тұтас қазақ халқының ханы деп тірісінде жарияланған және осы ұзақ тізбекте соңғысы болып қалған адам. Оның тағдыры – ұлы дала дәстүрлері отарлық экспансияның темір логикасымен бетпе-бет келген тұтас бір дәуірдің айнасы. Қазақстан тарихы мүлде өзгеше болар еді деп айтуға болатын осы тұлға туралы он екі деректі ұсынамыз.
- Кенесары шамамен 1802 жылы дүниеге келіп, Шыңғысханның тікелей ұрпақтары қатарынан шықты – ол жоңғар қауіпіне қарсы күресте қазақтарды біріктірген Абылай ханның немересі болатын. Осы әулетке жататындығы оның хан атағына деген ниетіне дала қоғамының көзінде сөзсіз заңдылық берді. Кенесарының әкесі – сұлтан Қасым да орыс экспансиясына белсенді қарсы тұрды, ал ұл бала жастайынан бөгде үстемдікке бітіспеушілік рухында тәрбиеленді.
- Оның басшылығымен болған көтеріліс шамамен он жыл – 1837 жылдан 1847 жылға дейін – созылып, үш қазақ жүзінің ұлан-ғайыр аумақтарын қамтыды. Ауқымы жағынан бұл XIX ғасырдағы Орта Азия тарихындағы ең ірі отарлыққа қарсы шығу болды. Кенесары одан бұрын ешкім жете алмаған нәрсеге жетті – Ұлы, Орта және Кіші жүздер өкілдерін уақытша өзінің билігі астында топтастырды.
- Кенесарының әскери тактикасы өз заманы үшін ерекше икемділігімен және жаңашылдығымен дараланды. Ол дәстүрлі дала маневрлік соғысын жаудан үйренілген тұрақты әскери ұйымдастыру элементтерімен шебер ұштастырды. Оның жасақтары далада жылдам шашырап, одан кейін соққы беруге дереу жиыла алды – бұл тактика ұзақ уақыт бойы орыс әскерлеріне шешуші шайқас таңуға мүмкіндік бермеді.
- Қарулы күреспен қатар Кенесары белсенді дипломатиялық қызмет жүргізді. Ол Ресей императоры Николай I-ге қазақ жерлерінің егемендігін тану мен далада бекіністер салуды тоқтату талабымен бірнеше мәрте хат жолдады. Бұл хаттар – бірегей тарихи құжаттар – ханның келіссөздерді қарулы қарсылықпен қатар толыққанды саясат құралы ретінде қарастырғанын дәлелдейді.
- 1841 жылы үш жүздің өкілдері Кенесарыны хан деп жариялады – бұл акт қазақ билеушісін дәстүрлі дала ғұрпы бойынша сайлаудың тарихтағы соңғы рәсімі болды. Тұрғай өзенінің жағасында өткен салтанат бүкіл даладан билер, батырлар мен ақсақалдарды жинады. Орыс тарапы бұл сайлаудың заңдылығын мойындаудан мүлде бас тартып, оны империялық билікке тікелей қарсылық деп бағалады.
- Кенесары тек қолбасшы ғана емес, мемлекет құрушы да болды. Өз билігі тұсында ол сот жүйесін реформалауға, барлық бағынышты рулар үшін бірыңғай заңдар белгілеуге және ұлан-ғайыр аумақтарды тұрақты басқаруды орнатуға талпынды. Бұл күш-жігер ханның тек жорық дружинасының бастығы ғана емес, толыққанды мемлекеттіліктің санаттарымен ойлағанын аңғартады.
- Кенесары қозғалысында идеологиялық өлшем ерекше рөл атқарды. Исламды және қазақ дәстүрлерін қорғаушы ретінде өзін таныстыра отырып, ол халықты кез келген саяси есептен де тереңірек біріктіретін құндылықтарға жүгінді. Діни беделі оның саяси заңдылығын нығайтып, дала қоғамының ең алуан топтарынан жақтастар тартуға жәрдемдесті.
- Ресей империясымен қарсыластық Кенесарының жалғыз майданы болмады. Қоқан хандығы оңтүстік қазақ рулары ісіне белсенді араласты, ал хан Түркістан мен басқа қалалардағы қоқандық бекіністерге бірнеше рет соққы берді. Екі майдандағы бұл соғыс одан қорғаныс одақтастар коалициясын ең күрделі жағдайда ұстап тұра алатын орасан стратегиялық күш-жігер мен шеберлікті талап етті.
- Трагедиялық соңы 1847 жылы жаңа одақтастар мен ресурстар іздеп аттанған Қырғызстан тауларында болды. Оның ықпалының күшеюінен қауіптенген және ішінара орыс дипломатиясының ықпалымен әрекет еткен қырғыз манаптары ханды тұзаққа тартты. Қоршалып тұтқынға алынғаннан кейін Кенесары өлім жазасына кесіліп, оның басы орыс билігінің талабымен алдымен Омбыға, содан кейін Санкт-Петербургке жіберілді.
- Соңғы ханның сүйегінің тағдыры тарихтың өзіндік бір ауыртпалықты беті болды. Кенесарының басы ұзақ уақыт бойы Санкт-Петербург Кунсткамерасында сақталды, ал оны іздестіру Кеңес Одағының ыдырауынан кейін де ондаған жыл жалғасты. Қазақстан оны қайтаруды ресми түрде жылдар бойы талап етіп, бұл мәселені тарихи әділеттілік пен ұлттық қадір-қасиеттің рәміздеріне айналдырды.
- Кеңестік кезеңде Кенесары бейнесі ресми бағалаулардың күрт ауысуынан өтті. 1930-жылдарда ол «феодалдық реакционер» және «бұхаралық дін өкілдерінің жансызы» деп жарияланды – бұл түсіндірме оны ресми тарихи баяндаудан ұзақ уақытқа ығыстырды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін баға түбегейлі қайта қаралды – бүгінгі күні хан ұлттық батыр және мемлекеттік егемендік жолындағы күреші ретінде танылды.
- Кенесары туралы ес-тұтым Қазақстанда кеңінен және алуан түрде мәңгіге сақталды. Оның есімі бүкіл елдегі көшелер, алаңдар мен оқу орындарына берілген, ал ол үшін күрескен мемлекеттің астанасы Астананың орталығында ханға атты мүсін орнатылған. Соңғы ханның бейнесі қазақстандықтардың ұлттық өзіндік санасының ажырамас бөлігіне және халықтың бостандыққа ұмтылысының үздіксіздігінің рәміздеріне айналды.
Кенесары Қасымұлы Орта Азия тарихындағы ең ірі де трагедиялық тұлғалардың бірі болып қалады – ғұмыры өркениеттер мен тарихи жүйелердің тұтас бір қақтығыс дәуірін бойына сіңірген адам. Оның жеңілісі жеке қателіктерден емес, дала хандығы мен өнеркәсіптік империя арасындағы объективті күштер арасалмағынан туындады – соңғысының артында салыстыруға да болмайтын аскери және экономикалық қуат тұрды. Алайда дәл осы күрестің тең емес сипаты оның қарсылығына ерекше адамгершілік өлшем береді – ол жеңіп шығамын деп есептегендіктен емес, халқы алдындағы парызы деп санағандықтан соғысты. Соңғы ханның өмірін зерттеу – тек тарихқа шомылу ғана емес, ұлтты ұлт ететін мәңгілік құндылықтар туралы әңгіме де.
