Архипелагтар туралы 27 қызықты дерек – мұхит ортасында жанартаулардан туған аралдар тізбегі

Жер шары талай құпияны бауырына бүккен, сол тылсымның басым бөлігі су қабатының астында жатыр. Әлемдік мұхит құрлықтың шамамен төрттен үш бөлігін алып жатыр және оның қойнауы үнемі геологиялық қозғалысқа толы. Дәл осы белсенділік ең көркем әрі ғажайып жер бедерлерінің бірі – жанартаулық архипелагтарды дүниеге әкеледі. Тынық, Үнді және Атлант мұхиттарының кеңістігінде шашырай орналасқан бұл жасыл маржандар көзге көрінбейтін жіпке тізілгендей әсер қалдырады. Олардың пайда болуы – жер қойнауының миллиондаған жылдық еңбегінің нәтижесі, ал алуан түрлілігі географияға қызыққан жанды таңғалдырмай қоймайды. Назарларыңызға осы табиғи ғажайыптарға қатысты 27 қызықты дерек ұсынылады.

1. Архипелагтар «ыстық нүктелердің» үстінде қалыптасады – бұл Жер мантиясындағы магма литосфералық плитаны тесіп шығатын ерекше аймақтар. Литосфералық плита баяу жылжиды, ал ыстық нүкте өз орнында қалады, сондықтан жанартаулар бірінен соң бірі өсіп, тізбек түзеді. Дәл осылай Гавай аралдары пайда болған, бұл үдерістің классикалық үлгісі саналады.
2. Жер шарындағы ең ұзын жанартаулық тізбек – Гавай-Император жотасы, оның ұзындығы шамамен 6 000 километрге созылады. Ежелгі бөліктері су астында қалып, гайот деп аталатын суасты тауларға айналған. Тек ең жас аралдар ғана мұхит бетінде сақталып тұр.
3. Үлкен Гавай аралы әлі күнге дейін ұлғаю үстінде. Килауэа жанартауы 1983 жылдан бері дерлік үздіксіз атқылап, жағалау сызығына жаңа қатқан лаваны қосып келеді. Соңғы ондаған жыл ішінде осылайша шамамен екі шаршы километр жаңа құрлық пайда болды.
4. Тізбектегі аралдардың жасы заңдылыққа бағынады. Белсенді жанартаудан неғұрлым алыс орналасқан арал соғұрлым көне, өйткені плита оны миллиондаған жыл бойы ыстық нүктеден алыстатып отырған. Бұл қағида геологтарға тектоникалық плиталардың қозғалыс бағыты мен жылдамдығын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
5. Галапагос архипелагы бір мезгілде үш тектоникалық плитаның үстінде орналасқан, бұл оны планетадағы ерекше геологиялық аймаққа айналдырады. Мұнда бірнеше жанартау әрекет етеді, ал аралдардың жасы мен жер бедері айтарлықтай ерекшеленеді. Осындай алуан түрлілік Чарльз Дарвинді шабыттандырған таңғаларлық биологиялық байлықтың қалыптасуына жағдай жасады.
6. Жас жанартаулық аралдардың жағалауы тік әрі шыңдары үшкір келеді, ал кәрі аралдардың еңістері жайпақ және бедері жұмсақ. Жаңбыр, жел мен теңіз толқындары мыңдаған жыл бойы жыныстарды мүжіп, қатал жартастарды жатық төбелерге айналдырады. Осылайша арал геоморфологиясы оның жасын айқын көрсетеді.
7. Тынық мұхитының астында теңіз деңгейінен ешқашан көтерілмеген сөнген жанартаулар көп. Олардың кейбірі сақина пішінді лагунаны қоршаған маржан атоллдарының негізіне айналған. Маршалл аралдарының атоллдары – осы құбылыстың айқын мысалы.
8. Азор аралдары Еуразия, Солтүстік Америка және Африка плиталары түйіскен жерде пайда болған. Жер шарында үш ірі плита бір нүктеде тоғысатын орындар өте сирек кездеседі. Архипелагтағы сейсмикалық және жанартаулық белсенділік әлі де жоғары деңгейде.
9. Канар аралдарының жасы нақты аралға байланысты 1 миллионнан 20 миллион жылға дейін өзгереді. Лансароте ең көне, ал Тенерифедегі Тейде жанартауы салыстырмалы түрде жас. Тейде – Испанияның ең биік нүктесі және әлемдегі ең ірі жанартаулардың бірі.
10. Жанартаулық жыныстар салқындап тығыздалған сайын аралдар біртіндеп су астына шөге бастайды. Бұл үдеріс изостатикалық бату деп аталады және миллиондаған жылдарға созылады. Уақыт өте келе судың үстінде тек маржан рифінен құралған атолл сақинасы ғана қалады.
11. Жанартаулық аралдар эволюцияның «табиғи зертханалары» қызметін атқарады. Құрлықтан толық оқшаулану жануарлар мен өсімдіктерді жаңа ортаға бейімделуге мәжбүрлейді және ерекше қасиеттердің дамуына әкеледі. Гавай балшырыншы құсы мен галапагос тоқылдағы – жедел аралдық эволюцияның жарқын үлгісі.
12. Гавай аралдарында адам келгенге дейін тіршілік еткен құстардың 90 пайыздан астамы эндемик болған. Олардың көпшілігі сырттан әкелінген жыртқыштар мен аурулар салдарынан жойылып кетті. Бұл қайғылы дерек Гавайды әлемдік табиғатты қорғау қызметінің маңызды орталығына айналдырды.
13. Лава мұхитта суығанда дөңгелек томпақтары бар «жастық лава» деп аталатын ерекше суасты пішіндерін түзеді. Мұндай құрылымдар геологиялық жылнамада жақсы сақталады және ежелгі атқылауларды зерттеуге көмектеседі. Сүңгуірлер осы ғажайып пішіндерді көру үшін арнайы тереңдікке түседі.
14. Жер шарындағы ең жас арал – Лоихи, ол Үлкен Гавай аралының оңтүстік-шығысында су астында орналасқан. Жанартау түбінен шамамен 3 000 метр биіктікке көтерілген, бірақ мұхит бетіне жетуіне әлі шамамен 10 000 жыл қажет. Ғалымдар оны ерекше қызығушылықпен бақылауда ұстап отыр.
15. Жасыл Мүйіс аралдары Атлант мұхитындағы ыстық нүктенің үстінде шамамен 20 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Тропиктік ендікте орналасқанына қарамастан, Сахараға жақындығы климатты құрғақ етеді. Қуаңшылық пен жанартаулық тегі арал табиғатының өзіндік сипатын айқындайды.
16. Реюньон аралында әлемдегі ең белсенді жанартаулардың бірі – Питон-де-ла-Фурнез орналасқан, ол орта есеппен тоғыз ай сайын атқылайды. Францияға қарайтын бұл арал Үнді мұхитындағы Маскарен архипелагының құрамына кіреді. Жанартау вулканология ғылымы үшін эталон нысан саналады.
17. Индонезия – әлемде жанартаулық аралдар саны ең көп мемлекет. Архипелагта 17 000-нан астам арал бар, олардың шамамен 130-ында белсенді жанартаулар бар. Бұл аралдар Тынық мұхитын айнала қоршаған қарқынды жанартаулық белдеу – «Отты сақина» аймағында орналасқан.
18. «Отты сақина» планетадағы белсенді жанартаулардың шамамен 75 пайызын қамтиды және ірі жанартаулық архипелагтардың көпшілігін қалыптастырады. Тонга, Вануату және Соломон аралдары осы тұрақсыздық белдеуінің арқасында пайда болған. Бұл өңірде жыл сайын мыңдаған жер сілкінісі тіркеледі.
19. Мадейра шамамен 5 миллион жыл бұрын мұхит түбінен алып суасты атқылауларының нәтижесінде көтерілген. Қазіргі уақытта жанартаулық белсенділік тоқтағанымен, ыстық геотермалдық бұлақтар өткен дәуірдің белгісін сақтап тұр. Арал тұрғындары оларды емдік және туристік мақсатта пайдаланады.
20. Фарер аралдары ыстық нүктеде емес, Солтүстік Атлант жырығының жиегіндегі базальт ағындары нәтижесінде шамамен 55 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Көпқабатты базальт үстірттері баспалдақ тәрізді ерекше бедер түзген. Бұл аралдар – Гондвананың ыдырауының тірі куәсі.
21. Жанартаулық топырақ магмалық жыныстардан бөлінетін минералдардың молдығына байланысты аса құнарлы. Сондықтан көптеген арал тұрғындары ғасырлар бойы тік беткейлерде егіншілікпен айналысқан. Тенерифе мен Бали аралдарындағы террассалы алқаптар осы заңдылықтың айқын көрінісі.
22. Кейбір жанартаулық аралдар пайда болғанындай жылдам жойылып кетуі мүмкін. 1963 жылы Исландия жағалауында суасты атқылауы нәтижесінде Сюртсей аралы пайда болды, алайда эрозия оның аумағын айтарлықтай қысқартты. Ғалымдар оны жаңа құрлықтың бастапқы қоныстануын зерттейтін бірегей алаң ретінде пайдаланады.
23. Тристан-да-Кунья архипелагы Жер шарындағы ең шалғай қоныстанған мекен саналады. Ең жақын жағалау – Әулие Елена аралы 2 800 километр қашықта орналасқан. Мұнда шамамен 250 адам белсенді жанартаудың баурайында өмір сүреді.
24. Самоа аралдары мемлекеттік шекарамен бөлінгенімен, Самоа мен Америкалық Самоа біртұтас жанартаулық жотаның үстінде орналасқан. Бұл жота Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Самоа ыстық нүктесінің үстінде қалыптасуын жалғастырып келеді. Геологиялық тұрғыдан біртұтас болғанымен, саяси тұрғыдан екіге бөлінген.
25. Жанартаулық жағажайдағы құмның түсі лаваның құрамын көрсетеді. Қара базальт құмы Гавай мен Исландияда кездеседі, жасылдау оливинге бай құм Гавайдың кейбір жағажайларында бар, ал ақ маржан құмы кәрі атоллдарға тән. Жағажай түсіне қарап тәжірибелі геолог арал тарихы туралы көп мәлімет айта алады.
26. Жанартаулық аралдар кеуекті базальт жыныстары арқылы мол тұщы су қорын жинақтай алады. Жауын суы жанартаулық туфтан сүзіліп өтіп, жерасты тұщы су линзаларында жиналады. Гавайда дәл осындай қорлар ауыз судың негізгі бөлігін қамтамасыз етеді.
27. Климаттың өзгеруі теңіз деңгейінің көтерілуі арқылы аласа орналасқан жанартаулық архипелагтарға қауіп төндіреді. Мальдив пен Тувалу маржандық сипатқа ие болғанымен, жанартаулық негізде орналасқан және осы ғасырдың соңына қарай су астында қалу қаупіне ұшырауы мүмкін. Олардың тағдыры жаһандық климаттық қауіптің символына айналып, халықаралық келіссөздердің өзегіне айналды.

Жанартаулық архипелагтар – картадағы көркем нүктелер ғана емес, Жер келбетін үздіксіз өзгертіп жатқан белсенді геологиялық тетіктер. Оларды зерттеу ғалымдарға планетаның өткені туралы терең түсінік беріп, болашақтағы өзгерістерді болжауға мүмкіндік жасайды. Әрбір осындай арал базальт пен күл қабаттарына жазылған миллиондаған жылдық шежірені сақтайды. Бұл табиғи құрылымдардың мәнін ұғыну адамзатқа геологияны тереңірек тануға ғана емес, осал арал экожүйелерімен саналы қарым-қатынас орнатуға да жәрдемдеседі. Архипелагтар Жердің тірі екенін және оның жасампаз үдерісі әлі де жалғасып жатқанын еске салады.