Біздің планетадағы табиғат үнемі қозғалыста болады. Жел құм төбелерінің пішінін өзгертсе, өзендер жаңа арналар қалыптастырады, ал теңіз сулары күн сайын жағалауға жақындап, кейін қайта шегінеді. Бұл өзгерістер соншалықты үйреншікті болғандықтан, көпшілік олардың пайда болу себептері туралы жиі ойлана бермейді. Табиғаттағы ең қызықты құбылыстардың бірі – толысу мен қайту үдерістері. Олардың ырғағы миллиондаған жыл бойы қайталанып келе жатқан Дүниежүзілік мұхиттың тынысын еске салады. Осы құбылыстың негізінде тартылыс күші мен аспан денелерінің қозғалысына байланысты күрделі заңдылықтар жатыр.
- Толысу мен қайтудың негізгі себебі – Айдың тартылыс күші. Жер серігі алып су массаларына әсер етеді. Оның гравитациялық ықпалының нәтижесінде мұхит беті белгілі бір аймақтарда аздап көтеріледі. Дәл осылай толысу аймақтары қалыптасады.
- Күн де бұл құбылыстың пайда болуына қатысады. Жұлдыздың көлемі өте үлкен болғанымен, оның әсері Айға қарағанда әлсіздеу болады, өйткені арақашықтық әлдеқайда үлкен. Соған қарамастан Күн су деңгейінің өзгеруін күшейте де, әлсірете де алады. Сондықтан аспан денелерінің орналасуы үлкен маңызға ие.
- Көптеген жағалауда тәулігіне екі рет толысу және екі рет қайту байқалады. Мұндай ырғақ Жердің өз осінен айналуымен байланысты. Ғаламшар қозғалған сайын әртүрлі өңірлер су деңгейі көтерілетін аймақтар арқылы өтеді. Сол себепті теңіз деңгейі үнемі өзгеріп отырады.
- Екі қатарынан болатын толысудың аралығы шамамен он екі сағат жиырма бес минутты құрайды. Мұндай уақыт аралығы Айдың орбитадағы қозғалысына байланысты қалыптасады. Әрбір келесі цикл алдыңғысымен салыстырғанда аздап ығысады. Сондықтан толысу кестесі күн сайын өзгеріп отырады.
- Ең күшті толысулар жаңа ай және толық ай кезінде байқалады. Осы кезеңдерде Жер, Ай және Күн шамамен бір сызық бойына орналасады. Олардың тартылыс күштері бірін-бірі толықтырады. Соның нәтижесінде су деңгейінің ауытқуы ерекше байқалады.
- Айдың бірінші және соңғы ширегі кезінде әлсіздеу толысулар болады. Мұндай сәтте Күн мен Ай Жерге қатысты шамамен тік бұрыш жасап орналасады. Тартылыс күшінің бір бөлігі өзара әлсірейді. Сондықтан су көтерілуі мен төмендеуі арасындағы айырмашылық азаяды.
- Жер шарындағы ең биік толысулар Канададағы Фанди шығанағында байқалады. Мұнда су деңгейінің ең жоғарғы және ең төменгі көрсеткіштері арасындағы айырмашылық он алты метрден аса алады. Мұндай ерекшелік жағалау пішінінің өзгеше болуымен түсіндіріледі. Бұл көрсеткіштер әлемдік рекордтардың қатарына кіреді.
- Кейбір өзендерде толысу әсері теңізден алыс жерлерге дейін жетеді. Су қозғалысы ондаған, кейде жүздеген шақырым жоғары қарай таралуы мүмкін. Осындай құбылысты әлемнің әртүрлі елінен көруге болады. Бұл жағдай туристер мен зерттеушілерді жиі таңғалдырады.
- Толысу толқындары көптеген теңіз ағзаларының тіршілігіне көмектеседі. Су көтерілген кезде жағалау аймақтарына жаңа қоректік заттар жеткізіледі. Қайту кезінде кейбір жануарлар жартастар арасындағы шағын су қоймаларында қалып қояды. Осылайша ерекше экожүйелер қалыптасады.
- Адамзат толысу мен қайтуды мыңдаған жыл бойы зерттеп келеді. Ежелгі теңізшілер қазіргі ғылым пайда болмай тұрып-ақ су деңгейінің өзгеру заңдылықтарын байқаған. Бұл білім оларға сапарлар мен балық аулау жұмыстарын жоспарлауға көмектесті. Кейін мұндай бақылаулар ғылыми түсініктеме алды.
- Кейбір өңірлерде толысу ерекше толқын түзеді. Ол өзен ағысына қарсы қозғалатын қуатты су қабырғасы түрінде көрінеді. Осындай құбылысты Қытай мен Бразилияның кейбір өзендерінен байқауға болады. Кейде мұндай толқындардың биіктігі бірнеше метрге жетеді.
- Қазіргі заманғы порттар жұмысын ұйымдастырғанда толысу кестесін міндетті түрде ескереді. Ірі кемелер көбіне су деңгейі көтерілген кезде айлақтарға кіреді. Бұл таяз жерлерден қауіпсіз өтуге мүмкіндік береді. Осылайша табиғи құбылыс әлемдік саудаға тікелей әсер етеді.
- Толысу энергиясы жаңартылатын энергия көздерінің бірі болып саналады. Арнайы электр станциялары су қозғалысын пайдаланып электр қуатын өндіреді. Мұндай жобалар бірнеше мемлекетте қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр. Экологтар бұл технологияны болашағы зор бағыттардың бірі деп есептейді.
- Барлық теңізде толысу бірдей байқала бермейді. Кейбір ішкі теңіздерде су деңгейінің өзгерісі өте аз болады. Мұның себебі су айдындарының көлемі мен пішін ерекшеліктеріне байланысты. Сондықтан құбылыстың қарқындылығы географиялық жағдайларға тәуелді.
- Айдың тартылыс күші тек мұхиттарға ғана әсер етпейді. Өте әлсіз толысу деформациялары жер қыртысында да пайда болады. Ғаламшар беті аздап көтеріліп және төмендей алады. Алайда мұндай өзгерістерді адам сезе алмайды.
- Кейбір жануарлар қорек іздеу кезінде толысу ырғағын бағдар ретінде пайдаланады. Шаяндар, былқылдақденелілер және көптеген құстар өз әрекеттерін су қозғалысына бейімдейді. Соның арқасында олар табиғи ресурстарды тиімді пайдаланады. Мұндай бейімделулер ұзақ эволюциялық кезең барысында қалыптасқан.
- Қайту кезінде теңіз түбінің көп уақыт бойы су астында жатқан бөліктері ашылады. Адамдар жартастарды, құм қайраңдарын және ерекше теңіз жануарларын көре алады. Кейбір өңірлерде мұндай кезеңдер көптеген туристі тартады. Осындай серуендер жағалау табиғатын жақынырақ тануға мүмкіндік береді.
- Кейбір аралдарда толысу мен қайту уақытша құрлық жолдарын қалыптастырады. Су шегінген кезде аралдарды материкпен байланыстыратын жерлер пайда болады. Бірнеше сағаттан кейін бұл өткелдер қайтадан су астында қалады. Мұндай көрініс табиғаттың ғажайып құбылысына ұқсайды.
- Ғалымдар толысу туралы мәліметтерді Жер мен Айды зерттеу үшін пайдаланады. Дәл өлшеулер аспан денелерінің қозғалысын және ғаламшарымыздың ерекшеліктерін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Қазіргі құралдар су деңгейіндегі өте шағын өзгерістерді де тіркей алады. Жиналған ақпарат әртүрлі ғылыми зерттеулерде қолданылады.
- Егер Жердің серігі болмағанда, толысулар әлдеқайда әлсіз болар еді. Бұл құбылыстың қалыптасуында негізгі рөлді дәл Ай атқарады. Оның ықпалынсыз мұхиттағы үдерістер мүлде басқаша көрінер еді. Бұл жағдай Айдың планетамыздағы тіршілік үшін қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет дәлелдейді.
Толысу мен қайту – ғарыш пен Жер арасындағы өзара байланыстың ең әсерлі көріністерінің бірі. Олар аспан денелерінің қозғалысы күнделікті табиғи үдерістерге қалай ықпал ететінін айқын көрсетеді. Су деңгейінің ырғақты өзгерісін бақылау арқылы қоршаған әлемнің күрделілігін тереңірек түсінуге болады. Осындай құбылыстар біздің ғаламшар мен шексіз Ғалам арасындағы байланыс қаншалықты тығыз екенін еске салып тұрады.
