Адамзат ғасырлар бойы сергітетін, жылытатын әрі ерекше әсер сыйлайтын сусындарды іздеп келеді. Олардың кейбірі уақыт өте ұмытылса, енді біреулері тұтас халықтардың мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Осындай сусындардың ішінде кофенің орны ерекше. Бүгінде оны барлық құрлықта миллиондаған адам тұтынады, ал жаңа қайнатылған кофенің хош иісі көптеген жан үшін жаңа күннің белгісіне айналған. Осы сусын төңірегінде өзіндік дәстүрлер, рәсімдер және тіпті жеке мамандықтар қалыптасты. Танымал өнімнің тарихында тәжірибелі кофе сүйер қауымды да таңғалдыратын көптеген қызықты дерек бар.
- Кофенің отаны ретінде Эфиопия саналады. Танымал аңыз бойынша Қалди есімді бақташы қызыл жемістерді жеген ешкілердің ерекше белсенді бола бастағанын байқайды. Жануарлар бұрынғыдан әлдеқайда сергек әрі қимыл-қозғалысы ширақ болған. Дәл осы байқау әйгілі сусынның тарихына бастау берген деп есептеледі.
- Кофе дәндері шын мәнінде астық тұқымдасына жататын дән емес. Ботаникалық тұрғыдан алғанда олар кофе ағашының жемісіндегі тұқымдар болып табылады. Бұл жемістер сыртқы көрінісі жағынан шағын жидектерге ұқсайды. Сондықтан оларды жиі кофе шиесі деп атайды.
- Сусын кең таралған алғашқы өңірлердің бірі Арабия түбегі болды. Ол жерде кофе саудагерлер мен саяхатшылар арасында тез танымалдыққа ие болды. Кейіннен өнім басқа елдерге экспорттала бастады. Осылайша оның әлемдік сапары басталды.
- Кофе ағашы бірнеше ондаған жыл өмір сүре алады. Кейбір өсімдік елу жылдан астам уақыт бойы жеміс береді. Ең жоғары өнім әдетте өмірінің алғашқы онжылдықтарында алынады. Дұрыс күтім жасалған жағдайда мұндай ағаштар ұзақ уақыт бойы өнімді болып қала береді.
- Әлемде кофе өсімдігінің жүзден астам түрі бар. Алайда өнеркәсіптік өндірісте негізінен арабика мен робуста қолданылады. Бұл түрлер дәмі, хош иісі және кофеин мөлшері бойынша ерекшеленеді. Дүниежүзілік нарықтың басым бөлігін дәл осы екі түр құрайды.
- Арабика ең танымал кофе түрі саналады. Әлемдік өндірістің елеулі бөлігі осы сорттың үлесіне тиесілі. Ол жұмсақ дәмі мен бай хош иісі үшін жоғары бағаланады. Көптеген маман оны ең таңдаулы түрлердің қатарына жатқызады.
- Робуста құрамында арабикаға қарағанда көбірек кофеин болады. Сол себепті одан дайындалған сусынның қуаты жоғарырақ келеді. Сонымен қатар мұндай өсімдіктер кейбір ауруларға төзімді болып келеді. Бұл қасиет оларды өндірушілер үшін тартымды етеді.
- Кофе әлемдегі ең көп сатылатын тауарлардың бірі болып саналады. Халықаралық сауда көлемі бойынша ол аз ғана шикізат түрінен кейін тұр. Миллиондаған адам оны өсіруге, өңдеуге және сатуға қатысады. Көптеген мемлекет үшін бұл сала маңызды экономикалық мәнге ие.
- Кофе өндіретін ең ірі елдердің бірі – Бразилия. Бұл мемлекет бірнеше ондаған жыл бойы көшбасшылық орнын сақтап келеді. Қолайлы климат орасан көлемдегі өнім өсіруге мүмкіндік береді. Әлемдік өнімнің едәуір бөлігі дәл осы елден жеткізіледі.
- Кейбір кофе түрлері жануарлардың ас қорыту жүйесі арқылы өңделеді. Ең танымал мысал ретінде «копи лювак» аталады. Ерекше өңдеу нәтижесінде өнімнің дәмдік қасиеттері өзгеше сипатқа ие болады. Мұндай кофе әлемдегі ең қымбат түрлердің қатарына жатады.
- Бұрын кейбір билеушілер кофені пайдалануға тыйым салуға тырысқан. Мұндай шешімдердің себептері әртүрлі болған. Біреулер сусынды қауіпті деп есептесе, енді біреулер кофе әуесқойлары жиналатын орындардан қауіптенген. Соған қарамастан өнімнің танымалдығы барлық шектеуден басым түсті.
- Алғашқы кофеханалар адамдардың бас қосып, пікір алмасатын маңызды орталығына айналды. Онда саясат, сауда және мәдениет мәселелері талқыланатын. Осы себепті кейбір мекемелерді «бір тиындық университеттер» деп атаған. Келушілер аз ғана төлем арқылы жаңа мәліметтерге қол жеткізе алған.
- Бір кесе кофе дайындау үшін айтарлықтай мөлшерде су қажет. Оның едәуір бөлігі өсімдікті өсіру кезеңінде жұмсалады. Сондықтан кофе өндірісі табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесімен тығыз байланысты. Экологтар бұл тақырыпқа ерекше назар аударады.
- Кофеин уақытша сергектік беріп, зейінді шоғырландыруға көмектеседі. Сол себепті көптеген адам кофені таңертең ішкенді жөн көреді. Алайда әр ағзаның кофеинге реакциясы әртүрлі болуы мүмкін. Мұнда жеке ерекшеліктер маңызды рөл атқарады.
- Халықаралық кофе күні бар. Бұл мереке әлемнің көптеген елінде атап өтіледі. Сол күні әртүрлі тақырыптық іс-шара мен дәм тату рәсімдері ұйымдастырылады. Мереке сусынның мәдени маңызын айқындай түседі.
- Қазіргі баристалар кофе дайындаудың көптеген әдісін меңгерген. Олар әртүрлі қайнату тәсілдерімен жұмыс істеп, күрделі сусындар жасай алады. Кейбір шеберлер бұл үдерісті нағыз өнер деңгейіне көтереді. Әсіресе латте-арт бағыты кеңінен танымал.
- Еритін кофе дәстүрлі түрінен әлдеқайда кейін пайда болды. Оның жасалуы сусын әзірлеуді айтарлықтай жеңілдетті. Қолайлылығының арқасында мұндай өнім тез арада танымалдыққа ие болды. Қазіргі уақытта ол әлемнің барлық дерлік елінде сатылады.
- Ғасырларға созылған тарихына қарамастан кофеге деген қызығушылық әлі де артып келеді. Өндірушілер жаңа өңдеу және қуыру әдістерімен үнемі тәжірибе жасап отырады. Ғалымдар кофенің адам ағзасына әсерін зерттеуді жалғастыруда. Сондықтан бұл сусын әлемдік мәдениеттің маңызды бөлігі болып ұзақ уақыт қала беретіні анық.
Кофе әлдеқашан жай ғана шөл қандыратын сусын болудан қалды. Ол миллиондаған адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналып, әлемдік экономикаға, мәдениетке және дәстүрлерге елеулі ықпал етті. Әрбір кесенің артында түрлі дәуір мен құрлықты қамтитын бай тарих жатыр. Кофенің танымалдығы адамдарды тіліне және тұратын еліне қарамастан біріктіріп келеді. Сондықтан бұл ерекше сусынға деген қызығушылық ғасырлар бойы бәсеңдеген емес.
