Аралдар биология үшін әрдайым ерекше кеңістік болып келген – сумен қоршалған оқшау құрлық бөліктері табиғаттың өзіндік тәжірибесіне айналып, тіршілік материк формаларымен араласпай, өз заңдылықтары бойынша дамиды. Дәл осындай ортада эволюция барынша айқын көрінеді – ортақ ата-тектен тараған түрлер түрлі экологиялық қуыстарға бейімделіп, оқшаулану нәтижесінде жаңа түрлер қысқа мерзімде қалыптасады. Әлемдегі арал жүйелерінің ішінде ғылым тарихына ең зор ықпал еткені – Эквадор жағалауынан мың шақырымдай қашықтағы Тынық мұхитындағы архипелаг. 1835 жылы жас ағылшын натуралисі Чарльз Дарвин осы жерде өмірдің табиғатын түбегейлі өзгертетін бақылаулар жасады. Бүгінде бұл аралдар әлемдік маңызы бар қорық, белсенді жанартаулық аймақ және эволюция теориясының тек қағаз жүзіндегі тұжырым емес, көзбен көруге болатын үдеріс екенін дәлелдейтін тірі куәлік болып қала береді.
- Галапагос архипелагы Тынық мұхиттың шығыс бөлігінде шамамен 45 000 шаршы километр аумақта шашыраған 13 ірі аралдан, 6 шағын аралдан және 100-ден астам жартас пен рифтен тұрады. Олардың барлығы жанартаулық текті және «ыстық нүкте» деп аталатын Жер мантиясындағы белсенді аймақтың литосфералық плитаны төменнен күйдіруі нәтижесінде пайда болған суасты тауларының шыңдары болып саналады.
- Аралдардың жасы біркелкі емес – батыстағы Фернандина мен Исабела ең жас болып табылады және әлі де белсенді атқылаулар арқылы қалыптасуын жалғастырып жатыр. Шығыс аралдар әлдеқайда көне – кейбірі төрт миллион жылға жуық уақыт бұрын пайда болған, бұл олардың биоалуантүрлілігінің жоғары әрі эндемизм деңгейінің басымдығын түсіндіреді.
- Чарльз Дарвин 1835 жылдың қыркүйек-қазан айларында «Бигль» кемесімен әлемді айналу сапары барысында аралдарға келіп, шамамен бес апта осында болды. Әртүрлі аралдардағы әрқилы тұмсықты вьюркалар, теңіз игуаналары және алып тасбақалар жөніндегі бақылаулары оның жиырма жылдан астам уақыт дамытқан идеяларының негізіне айналып, 1859 жылы «Түрлердің шығу тегі» еңбегінде жарық көрді.
- Галапагос вьюркалары – материктік ортақ ата-тектен тараған он төрт құс түрі – бейімделмелі радиацияның классикалық үлгісі саналады. Әрбір түр өз экологиялық орнын иеленген және тұмсық пішіні қорек түріне дәл бейімделген – ірі тұмсық тұқымды шағуға, жіңішке иілген тұмсық нектар алуға, ұзын түзу тұмсық қабық жарықтарынан жәндік суырып алуға арналған.
- Архипелагтағы эндемизм деңгейі таңғалдырады – құрлық құстарының шамамен 80 пайызы, жорғалаушылардың 97 пайызы және өсімдіктердің 30 пайызы тек осы жерде ғана кездеседі. Мұндай ерекше тіршілік формаларының шоғырлануы миллиондаған жылдық оқшауланумен және арал ішіндегі экологиялық жағдайлардың алуан түрлілігімен байланысты.
- Теңіз игуанасы – теңізде тұрақты қоректенетін әлемдегі жалғыз кесіртке – галапагостық эволюциялық тапқырлықтың символы. Материктен қалқып жеткен құрлық игуаналарынан тараған ол жүзуге бейім жалпақ құйрыққа, теңіз тұзын шығаратын арнайы бездерге және суық суға түскенде зат алмасуды баяулатуға қабілетті.
- Галапагос алып тасбақалары – әлемдегі ең ірі құрлық жорғалаушылары – салмағы 300 килограмға дейін жетіп, 170 жылға дейін өмір сүре алады. Бастапқыда біртұтас түр бірнеше географиялық оқшау популяцияға бөлініп, сауыт пішіні айқын ерекшеленді – ылғалды әрі өсімдігі мол аралдарда күмбез тәрізді, ал құрғақ аралдарда кактусқа жету үшін мойын созуға мүмкіндік беретін ер тәрізді болып қалыптасты.
- Пинта аралындағы тасбақа түршесінің соңғы өкілі Жалғыз Джордж 2012 жылы қайтыс болып, тұтас бір түршенің жойылуын білдірді. Бұл оқиға адам әрекеті алдында аралдық эндемиктердің қаншалықты осал екенін көрсететін символға айналды.
- Көктабандар олуша құстары – жарқын көк табандары жұп таңдауда денсаулықтың белгісі болып саналатын құстар – архипелагтың айрықша бейнесіне айналды. Аталықтар ұрғашылар алдында ерекше «бимен» табандарын көрсетеді – көк түс қаншалықты қанық болса, үміткердің мүмкіндігі соғұрлым жоғары.
- Галапагос аралдары 1978 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді – бұл мәртебеге ие болған алғашқы нысандардың бірі болды. 2007 жылы туристік қысым мен инвазиялық түрлердің көбеюіне байланысты «қауіп төнген» нысандар тізіміне қосылды, алайда қорғау шараларының нәтижесінде бұл мәртебе кейін алынып тасталды.
- Инвазиялық түрлер – адамдар әдейі немесе кездейсоқ әкелген жануарлар мен өсімдіктер – жергілікті экожүйелер үшін басты қауіпке айналды. Алғашқы қоныстанушылар мен қарақшылар жеткізген егеуқұйрықтар, ешкілер, мысықтар мен шошқалар тасбақалар, игуаналар және ұя салатын құстар популяцияларына зор зиян келтірді, өйткені олар мұндай жыртқыштарға бейімделмеген еді.
- Жойылу шегіне жеткен популяцияларды қалпына келтіру бағдарламалары айтарлықтай нәтиже берді – өсімдікті түгел жойған ешкілер жаппай жою операциялары арқылы жойылып, аралдар біртіндеп қалпына келе бастады. Эспаньола аралында алып тасбақалар саны қолдан көбейту бағдарламасы арқылы 14-тен 2 000-нан астам дараға дейін артты – бұл табиғатты қорғау тарихындағы ең табысты жобалардың бірі саналады.
- Архипелагты шайып өтетін мұхит ағыстары бір жерде тропикалық және субантарктикалық жағдайлардың ерекше үйлесімін қалыптастырады. Суық Гумбольдт ағысы оңтүстіктен қоректік заттарға бай суды әкеліп, теңіз экожүйесінің жоғары өнімділігін қамтамасыз етеді және пингвиндер мен теңіз арыстандары секілді экватор маңында сирек кездесетін жануарларға өмір сүруге мүмкіндік береді.
- Галапагос пингвині – Солтүстік жарты шарда және экваторға ең жақын жерде тіршілік ететін жалғыз пингвин түрі. Оның мұндай жағдайда өмір сүруі суық ағыстардың арқасында мүмкін болып отыр, алайда мұхиттың жылынуы бұл түрді климаттық өзгерістерді бақылаудың маңызды индикаторына айналдырды.
- Қазіргі кезде аралдарға жыл сайын шамамен 270 000 турист келеді – бұл көрсеткіш экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін қатаң реттеледі. Көптеген аумақтарға тек лицензияланған гид-натуралистердің сүйемелдеуімен баруға болады, ал әр туристен алынатын арнайы алым тікелей қорғау бағдарламалары мен ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға бағытталады.
Галапагос аралдары – эволюция теориясын кітаптан ғана емес, тірі күйінде көруге болатын бірегей мекен. Архипелагтағы табиғатты қорғау табыстары адамзаттың ерекше экожүйелерді тек бүлдіріп қана қоймай, оларды қалпына келтіре алатынын дәлелдейді. Туризм мен экологиялық тұрақтылық арасындағы нәзік тепе-теңдік бірнеше онжылдық бойы осында сыналып, әлемдегі басқа қорық аймақтарына үлгі болды. Ғылымдағы ең ұлы биологиялық төңкеріске шабыт берген бұл аралдар адамзатқа енді өмірдің қалай қалыптасатынын ғана емес, оны қалай қорғау керектігін де үйретіп келеді.
