Семей туралы 25 қызықты дерек – Достоевский айдауда болған, ал Абай қара сөздерін жазған тарихи орталық

Тарихтағы орны қазіргі аумағы мен әкімшілік мәртебесінен әлдеқайда ауқымды қалалар бар – онда ұлы тұлғалардың тағдыры тоғысып, әдеби жауһарлар дүниеге келіп, тұтас халықтардың келешегі шешілген. Мұндай мекендер көшелері мен үйлерінде, өзен жағалауларында ерекше рухани қуатты сақтайды. Оны бұл жерге алғаш келген адам да сезеді. Шығыс Қазақстандағы Ертіс бойында орналасқан Семей – дәл сондай шаһар. Ол өрлеу кезеңдерін де, қасіретті беттерді де бастан өткерді. Мұнда Фёдор Достоевский айдауда болды, мұнда Абай Құнанбайұлының ақындық дарыны қалыптасты, мұнда Семей ядролық полигонында жасалған жарылыстар жүз мыңдаған адамның тағдырына өшпес із қалдырды. Бұл қала – дәуірлер мен мәдениеттер, тарихи сын-қатерлер тоғысқан тірі шежіре.

1. Қала 2007 жылдан бері «Семей» атауын қайта иеленді. Бұған дейін ол кеңестік кезеңде «Семипалатинск» деп аталды. Ескі атау «жеті палата» деген орыс сөз тіркесінен шыққан. Алғашқы зерттеушілер бекініс маңынан табылған көне буддалық ғибадатхананың қирандыларын осылай атаған.
2. Ертіс жағасындағы орыс бекінісі 1718 жылы І Петрдің жарлығымен салынды. Ол империяның Орталық Азияға ілгерілеуінің тірек нүктесі болды. Алғашында бекініс қазіргі қаладан 18 шақырым жоғарырақ орналасты. Кейінірек қолайлы орынға көшіріліп, бүгінгі Семей тұрған жерге орнықты.
3. Фёдор Михайлович Достоевский 1854–1859 жылдары Семипалатинскіде бес жыл тұрды. Ол Омбыдағы каторгадан кейін осында айдауға жіберілді. Дәл осы қалада жазушы әдебиетке қайта орала бастады. Мұнда Мария Исаеваға деген алғашқы сезімін бастан кешті.
4. Жазушы тұрған үй бүгінге дейін сақталған. Қазір ол әдеби-мемориалдық музейге айналған. Экспозиция XIX ғасыр ортасының ахуалын бейнелейді. Семей кезеңі оның дүниетанымы мен көркемдік әдісіне терең ықпал етті.
5. Осы қалада Достоевский жас шенеунік Шоқан Уәлихановпен танысты. Ол қазақтың көрнекті ғалымы әрі ағартушысы еді. Екеуінің достығы мәдениетаралық диалогтың жарқын үлгісі болды. Олардың байланысы өмірінің соңына дейін үзілген жоқ.
6. Абай Құнанбайұлы 1845 жылы Семей маңында дүниеге келді. Ол өмірінің елеулі бөлігін осы қалада өткізді. Медреседе білім алды. Орыс әдебиетімен және қалалық зиялы қауыммен танысты.
7. Абай Пушкин, Лермонтов және Крылов шығармаларын қазақ тіліне аударды. Ол сөзбе-сөз дәлдікке емес, поэтикалық еркіндікке ұмтылды. Түпнұсқаның рухын ана тілінің мүмкіндігімен жеткізуге тырысты. Нәтижесінде аудармалары да дербес көркем туынды деңгейіне көтерілді.
8. Қаладағы Абай ескерткіші елдегі ең көркем мүсіндердің бірі саналады. Ол Семейдің басты нышанына айналды. Ақын есімі Қазақстанның көптеген көшелері мен мекемелеріне берілген. Дегенмен оның мұрасымен ең тығыз байланыс дәл осы қалада сақталған.
9. Қаладан 150 шақырым жерде орналасқан Семей ядролық полигонында 1949–1989 жылдары 456 ядролық сынақ жасалды. Алғашқы кеңестік атом заряды 1949 жылғы 29 тамызда жарылды. Бұл оқиға АҚШ-тың ядролық монополиясының аяқталғанын көрсетті. Екі державаның текетіресі күрт күшейді.
10. Көп жылдар бойы тұрғындар сынақтар жайлы толық ақпарат алған жоқ. Билік олардың сипаты мен салдарын жасырды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін ғана шамамен 1,5 миллион адамның радиациялық сәулеленуге ұшырағаны белгілі болды. Өңірде онкологиялық аурулар мен туа біткен ақаулар деңгейі әлі де жоғары.
11. 1989 жылы Олжас Сүлейменов «Невада – Семей» антиядролық қозғалысын құрды. Бұл бастама екі елдегі полигондарға қарсы азаматтарды біріктірді. Қозғалыс азаматтық қысымның табысты үлгісіне айналды. 1991 жылы полигон ресми түрде жабылды.
12. 1994 жылы Қазақстан ядролық арсеналдан ерікті түрде бас тартты. Семей осы тарихи шешімнің символына айналды. Жыл сайын 29 тамызда полигонның жабылу күні аталып өтеді. Бұл күн ядролық қасіретті еске салумен қатар бейбітшіліктің құндылығын дәріптейді.
13. Ертіс – Семей орналасқан ірі өзен. Оның ұзындығы шамамен 4 248 километр. Өзен қаланың стратегиялық маңызын айқындады. Ол сауда мен әскери қозғалыстың негізгі артериясы болды.
14. XIX ғасырда Семипалатинск Ресей мен Орта Азия арасындағы сауданың маңызды орталығы болды. Қала арқылы шай, жібек, тері және мал тиелген керуендер өтті. Жәрмеңкелерге Бұхара, Қоқан, Қытай және Парсы елдерінен саудагерлер келді. Сырт көзге шағын көрінген қала Еуразиялық сауданың торабында тұрды.
15. Семейде Қазақстандағы ең көне кітапханалардың бірі орналасқан. Абай атындағы облыстық кітапхана 1883 жылы ашылды. Оның қорында сирек басылымдар мен қолжазбалар сақталған. Бұл мекеме өңір тарихының маңызды дерек көздерінің бірі саналады.
16. Қаланың тарихи орталығы әртүрлі архитектуралық стильдерді біріктіреді. Мұнда XIX ғасырдағы орыс провинциялық классицизмі мен кеңестік конструктивизм белгілері қатар кездеседі. Ағаш үйлер мен сталиндік ғимараттар бір кеңістікте үйлесім табады. Бұл орта ерекше әрі тартымды сипатқа ие.
17. Семей – Мұхтар Әуезовтің туған жері. Ол «Абай жолы» эпопеясының авторы. Бұл шығарма кеңестік кезеңдегі ең ірі көпұлтты әдеби туындылардың бірі саналады. Роман қазақ мәдениетіне халықаралық бедел әкелді.
18. Ертіс үстіндегі көпір – жай көлік өткелі ғана емес. Ол қала тұрғындары үшін ерекше символдық орын. Көпірден ашылатын көрініс талай жазушы мен ойшылдың шығармаларында суреттелді. Бұл пейзаж қаланың рухымен астасқан.
19. 1930 жылдары құрылған Семей педагогикалық институты өңірдің басты білім орталығы болды. Ол ондаған жыл бойы мұғалімдер дайындады. Мыңдаған маман осы оқу орнынан түлеп ұшты. Олар аймақтың мәдени дамуына ықпал етті.
20. Қала маңында «Семей орманы» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі орналасқан. Оның аумағы шамамен 652 000 гектар. Бұл – әлемдегі ең ірі таспалы қарағайлы ормандардың бірі. Орман аймақтың экологиялық тепе-теңдігін сақтайды.
21. Семей халқы шамамен 350 000 адамды құрайды. Қала Қазақстандағы ірі орталықтардың бірі. Ұлттық құрамы сан алуан. Қазақтар, орыстар, украиндар және басқа халықтар бейбіт қатар өмір сүреді.
22. Қалада ядролық сынақтар тарихына арналған арнайы музей бар. «Семипалатинск сынақ полигоны» экспозициясы ядролық бағдарламаның техникалық қырын да, адам тағдырын да көрсетеді. Бұл орын қасіретті кезеңнің тірі куәлігі. Ол тарихи деректерді сақтайды.
23. Семей Алматы, Астана және Новосибирск қалаларымен теміржол арқылы байланысқан. Қала көлік торабы ретіндегі рөлін сақтап келеді. ХХ ғасыр басында өңір арқылы өткен Транссібір теміржолы экономикалық серпін берді. Бұл даму қарқынын арттырды.
24. Жергілікті асхана қазақ және орыс дәстүрлерінің тоғысын бейнелейді. Мұнда бешбармақ пен қазы да, балық пирогы мен сібір тұшпарасы да ұсынылады. Ертіс балығы – көксерке, шоқыр, нельма – ерекше орын алған. Бұл тағамдар ғасырлар бойы дастарқан сәні болды.
25. Бүгінде Семей әдеби және тарихи туризм орталығы ретінде дамып келеді. Қала Достоевский, Абай және Уәлиханов есімдерімен байланысты бағыттарды ұсынады. Мәдени ұйымдар бай мұраны заманауи даму ресурсына айналдыруға ұмтылуда. Осылайша шаһар өзіне лайық беделге біртіндеп қол жеткізуде.

Семей – мазмұнға толы тарихы бар қала. Ядролық сынақ трагедиясы мен әдеби данышпандардың даңқы бір кеңістікте тоғысады. Көпғасырлық сауда ашықтығы мен кеңестік құпия нысандардың жабықтығы осы мекеннің ерекше болмысын қалыптастырды. Өткенді әділ зерделеу және ұлы тұлғалардың мұрасын сақтау оны ел үшін маңызды рухани бағдарға айналдырады. Болашағы оның ауыр тарихын күшке айналдыра алу қабілетіне байланысты.