Мариан шұңғымасы туралы 18 қызықты дерек – санаулы адамдар ғана түскен Жердің ең терең жері

Әлемдік мұхит бүгінге дейін адамзат игере алатын кез келген басқа ғаламшардың бетінен де көп жұмбақты бойында сақтап келеді. Адамзат Ай бетінің жан-жақты картасын әлдеқашан жасап қойса да, туған планетаның терең суы дерлік зерттелмеген күйінде қалуда. Шектен тыс қысым, толық қараңғылық және орасан зор қашықтық мұндай экспедицияны аса күрделі әрі қымбат етеді. Дәл сол себептен планетаның ең төменгі нүктесіне саусақпен санарлық батыл адам ғана түсуге бел буды, ал Ай бетінде одан әлдеқайда көп адам болып қайтты. Түрлі елдің ғалымы осы бірегей табиғи нысанды зерттеуді жалғастырып, оның ерекшелігіне тағы да көптеген дәлел табуда. Төменде Тынық мұхитының суында жатқан осы құпия тұңғиық жайлы ең қызғылықты мағлұматтар жинақталған.

1. Осы ойпат субдукция аймағында пайда болған жер қыртысының алып жарылысы болып табылады. Тынық мұхиты литосфералық тақтасы бұл жерде біртіндеп Филиппин тақтасының астына енеді, осылайша ерекше түптік бедер қалыптасады. Мұндай геологиялық үдеріс аймақты планетадағы сейсмикалық тұрғыдан ең белсенді жерлердің біріне айналдырады.
2. Ойпаттың пішіні шамамен екі жарым мың шақырымға созылған иілген айды еске түсіреді. Осы алып жарылымның орташа ені жетпіс шақырымдай құрайды. Ойпаттың көлденең қимасы едәуір тік беткейлі айқын V әрпіндей пішінге ие.
3. Географиялық нысан өз атауын шамамен екі жүз шақырым қашықтықта жатқан жақын аралдың арқасында алды. Дәл осы архипелагтың құрметіне ойпатты алғашқы ғылыми экспедиция кезінде-ақ Мариан деп атады. Мұндай географиялық нысанды атау дәстүрі әлемдік мұхитты зерттеуші арасында кеңінен таралған.
4. Осы жарылымның ең төменгі нүктесі британдық зерттеу кемесінің құрметіне «Челленджер тұңғиығы» деген атауға ие болды. Заманауи өлшемге сай бұл жердің тереңдігі теңіз деңгейінен төмен он мың мен он бір мың метр аралығын құрайды. Мұндай өлшемнің күрделілігіне байланысты нақты мән әртүрлі дереккөзде әлі күнге дейін өзгеше көрсетіледі.
5. Осы аймақты алғаш рет 1872 жылы «Челленджер» желкенді кемесінде британдық ғалым зерттеді. Экспедиция алғашқы тереңдік өлшемін жүргізіп, шамамен сегіз мың үш жүз метрлік нәтиже алды. Сан дәл болмаса да, сол кезде-ақ планетаның ең терең нүктесі табылғаны айқын болды.
6. Жиырмасыншы ғасырдың ортасында зерттеуді эхолотпен жабдықталған «Челленджер ІІ» кемесі жалғастырды. Прибор британдық ізашардың алғашқы дерегінен айтарлықтай асып түсетін нәтиже тіркеді. Дәл осы кеменің құрметіне жарылымның ең терең нүктесі қазіргі атауына ие болды.
7. Кеңестік ғалым да құпия тұңғиықты зерттеуге зор үлес қосты. «Витязь» зерттеу кемесі 1957 жылы әсерлі тереңдікті тіркеп, осындай алып тереңдікте тіршілік белгісін тапты. Мұндай ашылым шектен тыс тереңдіктің толықтай тіршіліксіз болады деген бұрынғы түсінікті жоққа шығарды.
8. Адамның түптен алғаш рет тікелей түсуі 1960 жылы қаңтарда орын алды. Швейцариялық океанолог Жак Пиккар американдық зерттеуші-суасты маман Дон Уолшпен бірге сол жерге «Триест» батискафымен түсті. Рекордтық экспедиция шамамен бес сағатқа созылып, аппараттың өзі қорқынышты қысымнан қорғайтын берік сфералық кабинамен жабдықталған еді.
9. Осы ерлікті жасағаннан кейін жарты ғасырдан астам уақыт бойы ешкім планетаның төменгі нүктесіне қайта саяхаттауға бел буған жоқ. Тек 2012 жылы ғана әйгілі кинорежиссёр Джеймс Кэмерон арнайы дайындалған аппаратпен жеке өзі түпке түсті. Түсірілім 3D форматта жүргізіліп, алынған кадр құпия тұңғиық туралы деректі фильмнің негізіне алынды.
10. Ең терең нүктедегі қысым атмосфералық қысымнан мыңға жуық есе артық, бұл алақан ауданындағы бірнеше ондаған жүк тиелген жүк көлігінің салмағымен парапар. Мұндай жағдай суасты аппаратын жобалауды инженерлер үшін аса күрделі міндетке айналдырады. Есептеудегі кез келген шағын қателік батискаф корпусының лезде бұзылуына әкелуі мүмкін.
11. Шектен тыс жағдайға қарамастан түп маңындағы судың температурасы бір мен төрт градус Цельсий аралығында сақталады. Мұндай суықтық осындай тереңдікке күн сәулесінің жетпейтіндігімен түсіндіріледі. Жергілікті экожүйе үшін негізгі энергия көзі жоғарыдан баяу түсіп жатқан органикалық бөлшек болып табылады.
12. Ауқымды көрсету үшін ғалым ойпаттың тереңдігін жиі планетадағы ең биік таумен салыстырады. Егер Эверестті осы жарылымның ең түбіне қойса, шыңы бәрібір судың астында қалатын еді. Мұндай салыстыру адамға осы табиғи ерекшеліктің шынайы көлемін түсінуге көмектеседі.
13. Түн қараңғылығы мен зор қысымға қарамастан түп маңындағы экожүйе өз алуан түрлілігімен зерттеушіні таң қалдырады. Ғалым мұнда ксенофиофора және шектен тыс жағдайға бейімделген басқа да бірегей организмді тапты. Мұндай тереңдіктегі кейбір тіршілік иесі соншалықты ерекше болғандықтан теңіз биологиясы маманы оларды әлі күнге дейін зерттеп келеді.
14. Осындай алыс әрі қол жетімсіз жер де адам іс-әрекетінің әсерінен құтыла алмады. Жапониялық зерттеуші түпте пластик пакеттің қалдығын тауып, бұл планетаның ғаламдық ластануының көрнекі дәлеліне айналды. Ойпат шөгіндісіндегі микропластик деңгейі көптеген жағалау аймағынан әлдеқайда жоғары болып шықты.
15. Балшықты түптің суретінде кейде біртекті тегіс сай мен шағын саңылаудың тізбегі байқалады. Мұндай із топырақ бетімен баяу жылжыған ірі тіршілік иесінің таңбасын еске түсіреді. Ғалым мұндай құпия белгіні дәл не қалдыратынын әлі анық айта алмай отыр.
16. Зерттеу тарихында түпке жиырма бес адамнан аз адам түсіп қайтты, бұл Ай бетінде болған адам санынан әлдеқайда аз. 2020 жылдың жазында экспедиция тізіміне алғашқы жаушы Дон Уолштың ұлы да қосылды. Мұндай статистика планетаның төменгі нүктесіне саяхаттаудың қаншалықты күрделі әрі қауіпті болып қала беретінін айқын көрсетеді.
17. Сол жылдың қарашасында қытайлық автоном аппарат «Фэньдоучже» бірден үш зерттеушіні құпия тұңғиықтың ең түбіне жеткізді. Мұндай экспедиция азиялық елдің суасты технологиясын игеруге деген қызығушылығының артып келе жатқанын көрсетті. Осындай аппараттың дамуы аймақты одан әрі ғылыми зерттеуге жаңа мүмкіндік ашады.
18. 2009 жылы бұл аумақ ресми түрде Америка Құрама Штаттарының ұлттық ескерткіші мәртебесіне ие болды. Мұндай мойындау осы табиғи нысанның бірегейлігі мен ғылыми құндылығын мемлекеттік деңгейде атап көрсетті. Көптеген сарапшы құпия тұңғиықты нағыз толыққанды зерттеу тек енді басталып жатыр деп есептейді.

Планетаның ең терең нүктесінің құпия табиғаты заманауи технология мен адамзаттың білуге құштарлығына әлі де сын тастауда. Әрбір жаңа экспедиция жақында ғана мүлдем жарамсыз деп саналған жағдайда тіршілік ету жайлы таңғаларлық жаңалық ашуда. Сонымен қатар табылған ластану ізі планетаның ең алыс бұрышының тағдыры адамзат әрекетімен қаншалықты тығыз байланысты екенін еске салады. Суасты технологиясының одан әрі дамуы осы шектен тыс аймақтың талай құпиясын ашуға мүмкіндік беретіні анық. Мүмкін, дәл мұхит тереңдігі болашақта ғылымға адамдардың Жердегі тіршілік шегі туралы түсінігін өзгертетін жаңалық сыйлар.