Қазақстан әрқайсысының ұлттық тарихта өзіндік қайталанбас беті бар ондаған қаланы біріктіреді. Кейбір елді мекен өнеркәсіп әлеуетімен танылса, басқасы мәдени мұрасымен немесе қолайлы географиялық орнымен көзге түседі. Дегенмен қысқа болса да маңызды тарихи кезеңде тұтас республиканың саяси жүрегіне айналған қала да бар. Кейінірек дәл осы елді мекен бүкіл елдегі күріш өсірудің ірі орталығына айналды. Сөз – бір кездері Қазақ АКСР-інің тұңғыш астанасы мәртебесіне ие болған, Сырдария жағасындағы қала, Қызылорда туралы болып отыр. Төменде осы назар аударарлық мекеннің он бес қызықты ерекшелігі жайлы әңгімелейміз.
- Қазіргі қала орнындағы қоныс қоқандықтар тарапынан мың сегіз жүз жиырмасыншы жылы-ақ негізделген. Бастапқыда бекініс «қасиетті ақ мешіт» деп аударылатын Ақмешіт деп аталған. Кейінірек өңір Ресей империясының құрамына енгеннен соң, бекініс біраз уақыт Перовск деп аталды.
- Мың тоғыз жүз жиырма бесінші жылдың тоғызыншы ақпанында республиканың орталық атқару комитеті Орынбордан астананы көшіру туралы шешім қабылдады. Жаңа саяси орталық ретінде дәл осы Сырдария жағасындағы қала жарияланды. Мұндай қадам автономияны басқаруды тікелей қазақ жеріне ауыстыруды бейнеледі.
- Астаналық мәртебеге ие болғаннан кейін қоныс жаңа атау алды – «қызыл астана» дегенді білдіретін Қызыл-Орда. Бұл атау сол дәуірдің кеңестік символикамен тығыз байланысты идеологиясын көрсетті. Тек бірнеше онжылдықтан кейін, мың тоғыз жүз тоқсан жетінші жылы, транскрипция бізге таныс «Қызылорда» нұсқасына сай түзетілді.
- Қала астаналық мәртебені небәрі төрт жыл, мың тоғыз жүз жиырма тоғызыншы жылға дейін сақтады. Кейіннен республиканың әкімшілік орталығы едәуір оңтүстікке, Алматыға көшірілді. Мұндай қысқа кезеңге қарамастан, дәл сол уақытта болашақ қалалық инфрақұрылымның негізі қаланды.
- Астаналық мәртебе кезінде елді мекен мәдени өмірдің қарқынды дамуын бастан кешті. Дәл сол тұста ұлттық өнердің маңызды белесіне айналған алғашқы қазақ ұлттық театры ашылды. Мемлекет қайраткері Темірбек Жүргенов сол жылдардағы осындай мәдени өзгеріске зор үлес қосты.
- Жаңа астананы қарсы алудың салтанатты рәсімінде қазақ зиялы қауымының көрнекті өкілдері сөз сөйледі. Солардың арасында ұлт тілінің дамуына сіңірген еңбегін бағалау қиын Ахмет Байтұрсынов та болды. Мұндай оқиға сол сәттің бүкіл қазақ халқы үшін ерекше символдық мәнін көрсетті.
- Қаланы қоршаған өңірді ежелден-ақ мұнда ағатын Сырдария атымен «Сыр елі» деп атайды. Бұл дариясы ғасырлар бойы жергілікті халыққа тіршілік көзі болып, айналасындағы жердің құнарлылығын қамтамасыз етіп келеді. Дәл оның суының арқасында бұл аумақ елдің маңызды ауылшаруашылық орталығына айналды.
- Бүгінде Қызылорда облысы қазақстандық күріштің басым бөлігін өндіреді. Ыстық климаттың ерекшелігі мен судың молдығы мұнда ылғалсүйгіш дақылды өсіруге тамаша жағдай жасайды. Жергілікті диқандар өзен жағасындағы күріш чектерін өңдеу технологиясын онжылдықтар бойы жетілдіріп келеді.
- Қазіргі қаладан алыс емес жерде бір кездері оғыз мемлекетінің астанасы болған ежелгі Жанкент қаласының қалдығы орналасқан. Археологтар онда үнемі қазба жұмысын жүргізіп, Ұлы Жібек жолы бойымен қызу сауда болғанын дәлелдейтін дерек тауып жатады. Мұндай олжа өңірдің маңызы ресейлік бекініс пайда болғанға дейін де зор болғанын растайды.
- Түркі халықтары қастерлейтін аңызға айналған ақын әрі данышпан Қорқыт ата осы дала кеңістігімен тығыз байланысты. Аңыз бойынша, ол дәл осы жерде сөзсіз өлімнен құтылу жолын іздеп, алғашқы қобыз аспабын жасаған. Бүгінде оның құрметіне бүкіл өңірдің маңызды рухани нышанына айналған ескерткіш орнатылған.
- Орынбор мен Ташкентті жалғаған теміржол құрылысы жиырмасыншы ғасырдың басында елді мекеннің келбетін түбегейлі өзгертті. Магистральдің пайда болуы халық ағынын күрт арттырып, жергілікті саудаға жаңа серпін берді. Теміржол вокзалы арқылы атақты жергілікті күріш пен өзен балығын қоса алғанда тауар керуені тартылды.
- Қаладан алыс емес жерде талай тарихи миссия ұшырылған әлемге әйгілі Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан. Адамның ғарышқа алғашқы ұшуы да дәл осы қазақ даласындағы алаңнан басталған. Мұндай нысанның жақын орналасуы бүкіл өңірге ерекше халықаралық маңыз береді.
- Бір кездері планетадағы ең үлкен көлдердің бірі болған Арал теңізі осы жерге салыстырмалы жақын орналасқан. Су айдынының апатты түрде тартылуы айналадағы аумақтың экологиясы мен шаруашылық қызметіне қатты әсер етті. Жергілікті тұрғындар жағалаудағы балық аулау кәсібі өңірге едәуір табыс әкелген заманды әлі күнге дейін есінде сақтайды.
- Қаланың өлкетану мұражайы қазақ зиялы қауымының өкілдері келген алғашқы поездың келуіне арналған бірегей диораманы сақтайды. Мұндай экспозиция қонақтарға сол тарихи оқиғаның атмосферасын нақ көз алдына елестетуге көмектеседі. Гидтер бекініс мәртебесі мен жаңа саяси рөл арасындағы өтпелі кезең туралы қонаққа құлшына айтып береді.
- Заманауи қала аграрлық өңірдің өсіп келе жатқан экономикасын тарихи мұрамен ұштастыра отырып дами түсуде. Күріш өсірумен қатар, мұнда мұнай өндіру саласы мен ғарыш айлағының жақындығымен байланысты логистикалық бағыттар да дамып келеді. Мұндай сала алуан түрлілігі аумаққа Қазақстанның оңтүстігіндегі маңызды орталық болып қалуына көмектеседі.
Өзен бойындағы бұл қаланың тарихы саяси шешімнің тұтас елді мекеннің тағдырын мәңгілікке өзгертуге қаншалықты қабілетті екенін айқын көрсетеді. Астаналық мәртебенің небәрі бірнеше жылы осы аймақтың мәдениеті мен келбетінде бүгінге дейін байқалатын із қалдырды. Сырдарияның мол суының арқасында дүниеге келген ауылшаруашылық дәстүрі бір ғасырдан астам уақыттан бері елді азықтандыруды жалғастыруда. Ежелгі аңыздың заманауи ғарыштық жетістікпен көршілес болуы өңірді өткен мен болашақтың нағыз бірегей үйлесіміне айналдырады. Мұндай тарих, бір қарағанда таныс шағын қаланың қаншалықты көпқабатты бола алатынын еске салады.
