Жиырмасыншы ғасырдағы қазақ әдебиеті халықтың нағыз мәдени мұрасына айналған көрнекті есімдерді әлемге аз сыйлаған жоқ. Осы сөз шеберлерінің арасында дәстүрлі ауылдың бара-бара жоғалып бара жатқан тұрмысын ғажайып дәлдікпен бейнелей алған жазушы ерекше орын алады. Оның тағдыры көшпелі тұрмыстан жаңа дәуірге өткен тұтас ұрпақтың қилы жолын көбіне-көп бойына сіңірген. Кедей отбасынан шыққан қарапайым бала табандылығы мен талантының арқасында ұлттық сөз өнерінің танымал классигіне айналды. Осы автордың шығармашылығын мектеп оқушысы мен студент бүгінге дейін өз мәдениетінің тарихын танып-білу үшін оқып жүр. Төменде осы көрнекті әдебиетшінің өмірі мен мұрасы туралы он алты қызғылықты дерек қарастырылады.
- Болашақ жазушы 1900 жылы қазіргі Ақмола облысы аумағында кедейлеу малшы отбасында дүниеге келген. Баланың ерте балалық шағы болашақ шығармалардың негізгі тақырыбын айқындаған дәстүрлі көшпелі ауыл жағдайында өткен. Дала өмірі туралы жеке естелігі кейін автордың көптеген көркем мәтінінің негізіне дәл осылай жатқан. Мұндай шыққан тегі әдебиетшіге халықтың тұрмысын жасанды театралдылықсыз, іштен көрсетуге мүмкіндік берген.
- Баланың ата-анасы жас кезінде дүниеден озып, оны жетім қылдырған. Ауыр балалық шақ болашақ жазушының мінезін шыңдап, оны ерте жастан дербестікке үйреткен. Мұндай сынақ кейін әдебиетшінің кейбір шығармасының өмірбаяндық сарынынан көрініс тапты. Тартылған қиыншылық автордың дала еңбекшісінің тағдырына деген ерекше сезімталдығын қалыптастырды.
- Жігіт сауатты болуды өз бетінше меңгеріп, жазба мәдениетті игеруде айрықша табандылық танытты. Алғашқы кітап болашақ жазушының қолына кездейсоқ, көшпелі молда мен сауатты ауылдастар арқылы түскен. Білімге деген құштарлық жасөспірімді сирек кездесетін баспа басылымына қол жеткізу үшін елеулі қашықтықты еңсеруге мәжбүр еткен. Мұндай білімге ұмтылу оны дала жағдайында ұқсас тәрбие алған көптеген құрбысынан ерекшелендірген.
- Жазушының белсенді қоғамдық қызметі өңірде кеңес өкіметі орнағаннан кейін көп ұзамай басталған. Жас жігіт жерлестерін оқу мен жазуға үйретіп, жергілікті тұрғынның сауатсыздығын жоюға қатысқан. Ағарту жұмысымен қатар ол жергілікті мерзімді басылымда журналистикамен де айналысты. Мұндай тәжірибе кейін болашақ көркем сөз шеберінің кәсіби дағдысын айтарлықтай байытты.
- Автордың ең танымал шығармасының бірі қазақ қызының тағдырына арналған «Ботагөз» романы саналады. Бұл шығарма жиырмасыншы ғасыр басындағы қилы оқиғаны кейіпкердің жеке тарихы арқылы көрсетеді. Кітап терең психологизмі мен бейнеленген тарихи оқиғаның шынайылығының арқасында кең танымалдыққа ие болды. Көптеген сыншы бұл романды жазушының басқа да маңызды еңбегімен қатар шығармашылығының шыңы деп атайды.
- Жазушының шығармашылық мұрасында «Өмір мектебі» атты өмірбаяндық трилогиясы ерекше орын алады. Шығарма дәуірдің ауқымды тарихи толғанысы аясында автордың жеке тұлғасының қалыптасуын егжей-тегжейлі баяндайды. Оқырман дәстүрлі көшпелі тұрмыстан мүлдем жаңа шындыққа өтуді көзбен көру мүмкіндігіне ие болады. Мұндай құжаттық дәлдік трилогияны бұрынғы ауыл тұрмысын зерттеу үшін құнды дереккөзге айналдырады.
- Жазушы өз мәтінінде дәстүрлі қазақ ауылының күнделікті тұрмысын бейнелеуге ерекше көңіл бөлген. Ол қарапайым дала тұрғынының салт-дәстүрін, кәсібін, отбасылық қарым-қатынасы мен шаруашылық қамын егжей-тегжейлі сипаттаған. Мұндай этнографиялық шынайылық қазіргі оқырманға жоғалып кеткен өткен әлемге сөзбе-сөз сүңгіп кетуіне мүмкіндік береді. Көптеген зерттеуші жазушының шығармасын дәл осындай мұқият тұрмыстанулық дәлдігі үшін жоғары бағалайды.
- Классиктің шығармашылығының елеулі бөлігін бұрынғы заманның қазақ әйелінің қиын тағдыры туралы туынды құрайды. Автор дәстүрлі патриархалдық қоғам жағдайында әлсіз жыныс өкілінің шектелген құқығын көрсеткен. Мұндай тақырып жиырмасыншы ғасырдағы далада орын алған қоғамдық өзгеріс сарынымен жиі астасып жатты. Оқырман мұндай бейнені психологиялық талдаудың тереңдігі мен тарихи шынайылығы үшін жоғары бағалайды.
- Жазушы қазақ әдебиеттануының дербес ғылыми пән ретінде қалыптасуына елеулі үлес қосты. Ол ауызша халық шығармашылығы мен дала фольклорлық дәстүрі туралы бірқатар зерттеу еңбек жазды. Мұндай ғылыми қызмет сөз шеберінің көркем шығармашылығын үйлесімді толықтырды. Көптеген заманауи филолог ұлттық сөз өнерін зерттеу барысында осы автордың еңбегіне сүйенеді.
- Әдебиетші мансабының көп жылында республикалық жазушылар одағында басшы қызметтер атқарды. Мұндай әкімшілік жұмыс оған жас авторды қолдап, республиканың әдеби процесін дамытуға мүмкіндік берді. Классик қазақ жазушысының шығармасын Одақ халықтарының басқа тіліне аударуға белсенді ат салысты. Бұл қызмет ұлттық әдебиеттің танымалдығын туған даланың шегінен әлдеқайда алысқа кеңейтті.
- Сөз шебері мәдениет алдындағы ерекше еңбегі үшін Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі атанды. Мұндай мойындау автордың тек әдеби талантын ғана емес, сонымен қатар гуманитарлық пәнге қосқан ғылыми үлесін де көрсетті. Академиялық атақ жазушыға зерттеушілік және ағартушылық қызмет үшін қосымша мүмкіндік ашты. Әріптестері көркемдік дарынның материалға деген байсалды ғылыми көзқараспен сирек ұштасуын атап өтті.
- Классиктің шығармасы орыс тіліне және бұрынғы Кеңес Одағы халықтарының көптеген тіліне аударылды. Мұндай танымалдық кең аудиторияға қазақ даласының бірегей нақышымен танысуға мүмкіндік берді. Шетелдік оқырман автордың мәтіні арқылы көшпелі халықтың бай мәдениеті туралы түсінік алды. Халықаралық мойындау әдебиетшінің ұлттық сөз өнерінің жетекші өкілдерінің бірі ретіндегі беделін нығайтты.
- Жазушы драматургиямен де айналысып, өз заманының қазақ театр қойылымына арналған пьеса жазды. Автордың сахналық шығармасы дала өмірінің дәстүрлі тұрмысындағы өзгеріс тақырыбын да қамтыды. Оның мәтіні бойынша қойылған театр қойылымы республика көрермені арасында елеулі танымалдыққа ие болды. Мұндай жанр алуантүрлілігі көрнекті сөз шеберінің шығармашылық ауқымының кеңдігін көрсетеді.
- Классик ұзақ әрі мазмұнды шығармашылық өмір сүріп, өткен ғасырдың жетпісінші жылдары басында қайтыс болды. Әдеби қызметінің ондаған жылында шебер романдардың, повестердің және ғылыми еңбектердің әсерлі санын жазды. Мұндай өнімділік оның таңғажайып еңбекқорлығы мен таңдаған жазушылық шақыруына деген адалдығын дәлелдейді. Автордың мұрасы кейінгі әдебиеттанушы ұрпаққа зерттеуге арналған көлемді материал болып қала береді.
- Жазушының есімімен қазіргі Қазақстанның әртүрлі қаласында көше, оқу орны және мәдени мекеме аталған. Мұндай құрметтеу әдебиетшінің ұлттық мәдени бірегейлікке қосқан үлесінің маңыздылығын көрсетеді. Жыл сайын көрнекті сөз шеберінің шығармашылық мұрасын зерттеуге арналған ғылыми конференция өткізіледі. Жас зерттеуші осы отандық сөз өнері классигінің дарынының жаңа қырын ашуды жалғастыруда.
- Жазушының шығармасы туған әдебиетті оқытудың міндетті мектеп және университет бағдарламасына енгізілген. Мұндай жағдай әрбір жаңа ұрпақ қазақстандықтың көрнекті жерлесінің шығармашылығымен таныс болуын қамтамасыз етеді. Оқушы автордың мәтіні арқылы қазіргі замандасқа тікелей бақылауға қолжетімсіз ауыл тұрмысы туралы біледі. Бұл сабақтастық классик туралы естеліктің келесі онжылдықта сақталуына кепілдік береді.
Осы жазушының шығармашылық мұрасы жоғалып кеткен дәстүрлі ауыл әлемі мен қазіргі заман арасындағы нағыз көпір болып қала береді. Оның шығармасы ұрпаққа тарихи дәуірдің алмасуымен бірге қайтарымсыз кеткен ата-баба тұрмысына қол тигізуге мүмкіндік береді. Әдебиетшінің тағдыры жеке таланттың шыққан тегінің қандай жағдайын да жеңе алатынына жарқын мысал болып қызмет етеді. Мұндай мұраның маңызы жеке мәтіннің таза көркемдік құндылығының шеңберінен әлдеқайда алысқа шығады. Осы классик туралы естелік туған мәдениетті зерттеуші мен оқырманның жаңа буынының назарының арқасында өмір сүруін жалғастыруда.
