Аспан күмбезі адамды өзінің құпиялы әрі болжаусыз сұлулығымен ежелден-ақ қастерлі тебіреніске бөлеп келеді. Осындай құбылыстың арасында планетаның негізінен полюс маңы аймағында байқалатын жарқырауы ерекше орын алады. Ежелгі халық осы феноменнің шығу тегін өз аңызымен түсіндіріп, рухтар мен құдай туралы әпсана шығарған. Заманауи ғылым осы көріністің шынайы табиғатын ашып, оны күн шамының белсенділігімен байланыстырды. Күн желінің жер атмосферасымен әрекеттесуі көкжиек үстінде түрлі-түсті оттың баурап алар билейін жасайды. Төменде осы таңғажайып табиғи құбылыс туралы он екі қызғылықты дерек қарастырылады.
- Бұл жарқырау күн желінің зарядталған бөлшегі мен атмосфера газының молекуласының соқтығысуынан пайда болады. Планетаның магнит өрісі мұндай бөлшекті полюс аймағына тартып, жарқыраудың тән сопақша пішінін қалыптастырады. Соқтығысу энергиясы оттегі мен азот атомын әртүрлі реңкті фотон шығаруға мәжбүр етеді. Дәл осы процесс аспан көрінісінің тынымсыз өзгеретін пішіні мен қарқындылығын түсіндіреді.
- Атомдық оттегінің ерекшелігіне байланысты жасыл реңк осы құбылыстың ең кең тараған түсі болып қала береді. Бұл газ бөлшектің соқтығысуы жиі орын алатын шамамен жүз жиырма шақырым биіктікте басым болады. Қызыл жарқырау одан әлдеқайда жоғарыда пайда болады, онда оттегінің шоғырлануы едәуір төмендейді. Күлгін және көк реңк әдетте атмосфераның төменгі қабатындағы молекулалық азоттың болуымен байланысты.
- Жер атмосферасына жететін күн желі бөлшегінің жылдамдығы кейде секундына бірнеше жүз шақырымнан асады. Мұндай бөлшек біздің шамымыздан планетаға дейінгі жолды бар болғаны бірнеше күнде еңсереді. Күн бетіндегі магниттік дауыл зарядталған ағынның қозғалысын айтарлықтай жылдамдата алады. Қуатты жарылыс Жердегі аспан жарқырауының едәуір жарқын әрі ауқымды көрініс беруіне әкеп соғады.
- Осындай құбылыс тек біздің планетамызда ғана емес, Күн жүйесінің басқа нысанында да байқалады. Юпитер мен Сатурн алыптардың қуатты магнит өрісінің арқасында осындай феноменнің өзіндік нұсқасын көрсетеді. Хаббл ғарыш телескопы газ алыптарының полюсі үстіндегі бөгделік жарқыраудың әсерлі суретін бірнеше рет тіркеп алды. Мұндай бақылау ғалымдарға магнитосфераның зарядталған бөлшекпен әрекеттесуінің әмбебап тетігін жақсырақ түсінуге көмектеседі.
- Солтүстік және оңтүстік жарқырау әдетте бір мезгілде пайда болып, бір-бірінің дерлік айна кескіні болып табылады. Мұндай симметрия екі полюсті бірдей қамтитын планетаның магнит өрісінің құрылымымен түсіндіріледі. Серіктік бақылау қарама-қарсы жарты шарда қалыптасатын өрнектің таңғаларлық ұқсастығын растады. Нақты өңірдің жергілікті атмосфералық ерекшелігіне байланысты кейбір шамалы айырмашылық та кездеседі.
- Солтүстіктің байырғы халқы жұмбақ аспан құбылысының шығу тегін түсіндіруге тырысып, ежелден өз аңызын жасаған. Скандинавия аңызы мұндай жарқырауды құрбан болған жауынгерді шығарып салатын валькирия қалқанының шағылысуымен байланыстырған. Инуит халқы жыпылықтаған отты доп ойнап жатқан марқұм ата-баба рухы деп сенген. Мұндай әпсана бұл көріністің ежелгі адамның қиялын қаншалықты терең толғандырғанын көрсетеді.
- Мұндай құбылысты бақылаудың ең жақсы уақыты солтүстік ендіктегі қысқы күн тоқырауы кезеңі айналасы саналады. Осы маусымдағы ұзаққа созылған қараңғылық аспан жарқырауының жарқын көрінісін көру мүмкіндігін айтарлықтай арттырады. Ашық бұлтсыз аспан таңғажайып көріністі сәтті бақылаудың міндетті шарты болып қала береді. Тәжірибелі саяхатшы отты мейлінше анық көру үшін қала жарығынан аулақ болуды да кеңес береді.
- Норвегия, Исландия, Финляндия және Аляска осы феноменді бақылауға арналған ең тамаша орындардың бірі саналады. Жыл сайын мыңдаған турист дәл осы ұмытылмас көрініс үшін арнайы осындай өңірге аттанады. Жергілікті туристік индустрия күн белсенділігін қадағалайтын гидтермен арнайы турды белсенді дамытуда. Кейбір қонақүй тіпті жарқын жарық пайда болғанда қонақты оятатын хабарландыру жүйесін орнатады.
- Күн белсенділігінің он бір жылдық циклі осындай аспан құбылысының жиілігі мен қарқындылығына тікелей әсер етеді. Біздің шамымыздың ең жоғары белсенділік кезеңі атмосфералық жарқыраудың ең жарқын әрі жиі көрінуімен қатар жүреді. Ғалымдар жұлдыз бетіндегі болашақ жарылысты дәл болжау үшін осындай циклді мұқият қадағалайды. Астрономдар қазіргі бақылауға сүйене отырып, күн белсенділігінің келесі шыңын жақын жылдары күтуде.
- Көзге көрінетін көрініспен қатар, мұндай белсенділік заманауи технологиялық жүйе үшін елеулі қиындық тудыруы мүмкін. Қуатты геомагниттік дауыл кейде полюс маңы өңіріндегі серіктік навигация мен радиобайланыс жұмысын бұзады. Энергетика компаниясы электр беру желісін қорғау үшін ғарыштық ауа райы болжамын мұқият қадағалайды. 1859 жылғы атақты Каррингтон құбылысы сол кездегі телеграф желісі үшін экстремалды күн жарылысының қиратқыш күшін көрсеткен.
- Кейбір бақылаушы аспанның жарқын жарқырауы кейде әлсіз сытыр дыбыспен қатар жүретінін айтады. Ғалым ұзақ уақыт бойы ғылыми түсініктің болмауына байланысты куәгердің мұндай куәлігіне күмәнмен қарап келген. Финдік зерттеуші кейін атмосфераның төменгі қабатындағы электр разрядымен байланысты нақты акустикалық құбылысты аспаппен тіркеп алды. Бұл жаңалық бақылаушының ғасырлар бойғы әңгімесінің астарында мүлде нақты физикалық негіз болғанын растады.
- Мұндай құбылысты суретке түсіру қараңғыда камераның ұзақ экспозициясымен жұмыс істеудің арнайы дағдысын қажет етеді. Кәсіби фотограф бояудың бүкіл палитрасын сапалы жеткізу үшін штатив пен кең бұрышты объективті пайдаланады. Заманауи смартфон да жақсартылған түнгі түсіру режимінің арқасында аспан феноменінің жарқын көрінісін жаманатсыз түсіре бастады. Әлеуметтік желі жыл сайын әлемнің әр түкпірінен келген саяхатшы түсірген мыңдаған әсерлі суретпен толығып отырады.
Полярлық жарық біздің планетамыз бен оны қоршаған дүркіреген ғарыш арасындағы тығыз байланыстың жарқын еске салуы болып қала береді. Ежелгі аңыз бен заманауи ғылыми түсінік бірге осы аспан көрінісінің таңғаларлықтай көп қырлы бейнесін жасайды. Мұндай феноменді зерттеу магнитосфера мен күн белсенділігінің қалай әрекет ететіні жайлы жаңа деталь ашуын жалғастыруда. Адамзаттың технологиялық тәуелділігі ғарыштық ауа-райын түсінуді бұрын-соңды болмаған өзекті практикалық міндетке айналдырады. Мүмкін, болашақ саяхатшы осы табиғат кереметін Күн жүйесінің басқа планетасынан бақылауға аттанар.
