Адамзат тарихы бойы адамдар денсаулықты нығайтудың, жан тыныштығын табудың және өзін тереңірек танудың түрлі жолдарын іздеді. Әртүрлі мәдениеттерде осы мақсаттарға жетуге бағытталған ерекше жаттығулар мен рухани ілімдер қалыптасты. Солардың ішіндегі ең танымалдарының бірі – йога. Бұл дәстүр көне кезеңнен бүгінгі күнге дейін жетіп, бүкіл әлемге кеңінен таралған тәжірибеге айналды. Қазіргі уақытта онымен жасына, мамандығына немесе дене дайындығының деңгейіне қарамастан миллиондаған адам айналысады. Біреулер үшін ол жақсы дене қалпын сақтаудың құралы болса, енді біреулер үшін өмірлік көзқарастың ажырамас бөлігіне айналған. Осы ілімнің тарихы мен ерекшеліктері көпшілік біле бермейтін қызықты мәліметтерге толы.
- Йога бес мың жылдан астам уақыт бұрын ежелгі Үндістан аумағында пайда болған. Археологтар Инд аңғары өркениетіне тиесілі көне мөрлерден ерекше қалыпта отырған адамдардың бейнелерін тапқан. Көптеген зерттеушілер мұндай олжаларды осы дәстүрдің алғашқы дәлелдерінің бірі деп санайды. Осындай құрметті жасына байланысты ол әлемдегі ең көне тәжірибелердің қатарына кіреді.
- «Йога» сөзі санскрит тіліндегі «бірігу» немесе «тұтастыққа келу» деген мағынаны білдіретін түбірден шыққан. Оның бастапқы мәні адамның тәні, санасы және ішкі дүниесі арасындағы үйлесімділікпен байланысты. Сондықтан бұл тәжірибе тек дене жаттығуларымен шектелмейді. Мұнда тыныс алу тәсілдері мен ойды басқару да маңызды орын алады.
- Көпшілік йоганы тек гимнастика деп қабылдайды. Алайда шын мәнінде ол тұтас философиялық жүйе болып табылады. Оның дәстүрлі мәтіндерінде адамгершілік, өзін-өзі тәрбиелеу және рухани даму мәселелері қарастырылады. Дене жаттығулары осы кең ілімнің бір ғана бөлігі саналады.
- Йоганың маңызды еңбектерінің бірі ретінде Патанджалидің «Йога-сутрасы» танылады. Бұл көне мәтін шамамен екі мың жыл бұрын жазылған. Онда тұлғаның кемелдену жолдары мен негізгі қағидалары егжей-тегжейлі сипатталған. Қазіргі көптеген мектептер сол еңбекте баяндалған идеяларға сүйенеді.
- Йоганың көптеген бағыттары бар. Кейбір түрлері баяу қозғалыстар мен босаңсуға басымдық береді. Басқа бағыттар жоғары қарқынмен ерекшеленіп, айтарлықтай төзімділікті талап етеді. Осындай алуандықтың арқасында кез келген адам өзіне лайық нұсқаны таңдай алады.
- Йогадағы қалыптар асана деп аталады. Бүгінде олардың саны жүздегенге жетеді, ал кейбір дереккөздер мыңдаған түрі бар екенін айтады. Әрқайсысының өз мақсаты мен орындалу ерекшелігі болады. Бір қалып икемділікті арттырса, екіншісі бұлшықеттерді нығайтуға көмектеседі.
- Тыныс алу жаттығулары бұл тәжірибеде ерекше орын алады. Олар «пранаяма» деген атаумен белгілі. Дұрыс тыныс алуды меңгеру адамның эмоциялық жағдайын жақсырақ басқаруға мүмкіндік береді деп есептеледі. Көптеген адамдар мұндай тәсілдерді орындағаннан кейін тыныштық сезінетінін айтады.
- Йога дененің икемділігін дамытуға ықпал етеді. Үнемі жаттығу жасау буындардың қозғалғыштығын арттырып, байламдардың серпімділігін жақсартады. Нәтиже күрт күш салу арқылы емес, біртіндеп қалыптасады. Осындай тәсіл жарақат алу қаупін азайтады.
- Ғылыми зерттеулер бұл тәжірибенің күйзеліс деңгейін төмендетуге көмектесетінін көрсетеді. Баяу қозғалыстар мен саналы тыныс алу ағзаның босаңсуына жағдай жасайды. Көптеген жағдайда жұмыс күнінен кейінгі ширығу азаяды. Сол себепті ол ірі қалалар тұрғындары арасында кең таралған.
- Кейбір жаттығулар отырып немесе жатып орындалады. Мұндай нұсқалар әртүрлі дайындық деңгейіндегі адамдарға қолайлы. Тіпті жақсы дене дайындығы жоқ жандар да йогамен танысуды оңай бастай алады. Біртіндеп даму қағидасы осы ілімнің маңызды ерекшеліктерінің бірі болып саналады.
- Ежелгі замандарда йога туралы білім ұстаздан шәкіртке ауызша берілген. Мұндай дәстүр көптеген ғасырлар бойы сақталды. Кейінірек көптеген нұсқаулар арнайы трактаттарға жазыла бастады. Соның арқасында олар бүгінгі күнге дейін жетті.
- Халықаралық йога күні жыл сайын 21 маусымда атап өтіледі. Мұндай шешім 2014 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы деңгейінде қабылданған. Күннің таңдалуы кездейсоқ емес және Солтүстік жарты шардағы жазғы күн тоқырауымен сәйкес келеді. Осы күні әлемнің көптеген елдерінде жаппай сабақтар мен түрлі іс-шаралар өткізіледі.
- Йоганың кейбір элементтері спортшыларды даярлау бағдарламаларында қолданылады. Мұндай жаттығулар қозғалыс үйлесімділігін және тепе-теңдікті жақсартуға көмектеседі. Сонымен қатар олар ауыр жүктемелерден кейінгі қалпына келу үдерісін жеңілдетеді. Сондықтан көптеген кәсіби спортшылар бұл тәжірибені жаттығу жоспарына енгізеді.
- Медитация көптеген бағыттардың маңызды бөлігі болып табылады. Ол зейінді шоғырландыруға және саналы ойлауды дамытуға көмектеседі. Осындай тәжірибе кезінде адам өз ойларын артық қысымсыз бақылауды үйренеді. Бұл дағды күнделікті өмірде де пайдалы болуы мүмкін.
- Кейбір асаналар жануарлардың атымен аталған. Олардың қатарында кобра қалпы, мысық қалпы және төмен қараған ит қалпы бар. Мұндай атаулар қозғалыстарды есте сақтауды жеңілдетеді. Сонымен бірге олар белгілі бір тіршілік иелеріне сырттай ұқсастықты көрсетеді.
- Йога көптеген елдерде тек XX ғасырда кең танымалдыққа ие болды. Оның таралуына үнді дәстүрлерін Батыс әлеміне таныстырған ұстаздар үлкен үлес қосты. Уақыт өте келе бұл тәжірибеге деген қызығушылық айтарлықтай өсті. Қазір арнайы студиялар жер шарының көптеген ірі қалаларында жұмыс істейді.
- Бұл тәжірибемен айналысу үшін қымбат жабдық қажет емес. Көп жағдайда ыңғайлы киім мен арнайы төсеніш жеткілікті болады. Қолжетімділігі йоганы миллиондаған адам үшін тартымды етті. Негізгі жаттығуларды үй жағдайында да меңгеруге болады.
- Қазіргі ғылыми зерттеулер йоганың адам ағзасына әсерін әлі де зерделеп келеді. Ғалымдар оның жүрек-қантамыр жүйесіне, ұйқы сапасына және жалпы әл-ауқатқа ықпалын талдауда. Көптеген жұмыстардың нәтижелері үміт күттіретін болып көрінеді. Сондықтан бұл көне тәжірибеге деген қызығушылық бүгінгі күні де бәсеңдеген жоқ.
Йога мыңдаған жылдар бойы өзектілігін жоғалтпай келе жатыр. Оның басты ерекшелігі – өмір жағдайларының өзгеруіне бейімделе алу қабілеті. Бұл тәжірибе көне даналық пен адамға қамқорлық жасау жөніндегі заманауи түсініктерді үйлестіреді. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған адам одан жаңа мүмкіндіктер ашуды жалғастыруда. Қарапайымдылықтың, қолжетімділіктің және терең мазмұнның үйлесуі йоганың әртүрлі елдер мен мәдениеттерде сұранысқа ие болып қалуына ықпал етіп отыр.
