Аспан үнемі құбылып тұрады, бірақ біз оны көбіне күнделікті көріністің үйреншікті бөлігі ретінде қабылдаймыз. Кейде ол мөлдір әрі тыныш көрінеді, ал кей сәтте қою үйірімдер, жарқыраған жиектер мен қиял-ғажайып пішіндерге толы алып сахнаға айналады. Әсіресе ауада қалқып тұрған ақ мамықтай шоғырлардың салмақсыз болып көрінетіні таңғалдырады. Шын мәнінде олардың ішінде миллиондаған су тамшысы, мұз кристалы және қуатты атмосфералық үдерістер жасырынып жатады. Сондықтан бұлттар әдемі ғана емес, өте ауыр, күрделі, климат пен ауа райы үшін маңызды табиғи құбылыс саналады. Төмендегі деректер оларға зейін қойып қарауға көмектеседі.
- Кәдімгі будақ бұлттың салмағы жүздеген тоннаға жетуі мүмкін. Ол жұмсақ мақта түйіріндей көрінгенімен, ұсақ су тамшыларының орасан көп мөлшерінен құралады. Солардың жалпы массасын есептесек, бірнеше жолаушылар ұшағымен салыстыруға болатын салмақ шығады.
- Мұндай ауырлық бірден төмен құламайды, өйткені оны жоғары көтерілетін ауа ағындары ұстап тұрады. Жылы қабаттар биікке көтеріліп, ылғалдың микроскопиялық бөлшектерін аспанда қалқытады. Тамшылар үлкейіп, ағын оларды көтере алмай қалған кезде жаңбыр басталады.
- Бұлт ішіндегі су өте сирек таралған. Бір текше метр кеңістікте сұйықтықтың аз ғана мөлшері болуы мүмкін, сондықтан адам тұтас су қабырғасын көрмейді. Үлкен салмақ бүкіл түзілістің алып көлеміне байланысты пайда болады.
- Ақ түс күн сәулесінің шашырауынан туындайды. Ұсақ тамшылар әртүрлі толқын ұзындығын шамамен бірдей шағылыстырады, сол себепті көз ашық реңкті қабылдайды. Қабат қалыңдаған сайын төменгі бөлігі сұрланады, өйткені сәулелер тығыз қабаттан қиын өтеді.
- Бұлт тек судан тұрмайды. Атмосфераның суық жоғарғы қабаттарында олардың құрамында мұз кристалдары пайда болады. Дәл солар көбіне қылқаламның ақшыл ізіне ұқсайтын жіңішке шарбы жолақтарды жасайды.
- Кейбір бұлттар тау маңында түзіледі. Ылғалды ауа беткей бойымен көтеріліп, салқындаған соң бу тамшыға айналады. Сондықтан шыңдарда қозғалмай тұрғандай көрінетін «қалпақ» байқалады, алайда оның ішінде ауа ағындары үздіксіз қозғалып жатады.
- Шарбы бұлттар әдетте өте биікте орналасады. Олар температура нөлден едәуір төмен аймақта қалыптасады. Мұндай түзілістердің пайда болуы кейде жаңа атмосфералық фронттың жақындап келе жатқанын білдіреді.
- Будақ-жаңбыр бұлттары орасан биіктікке дейін өсе алады. Олардың төбесі тропосфераның жоғарғы қабаттарына жетіп, төс секілді жайылып кетуі мүмкін. Найзағай, нөсер, бұршақ және қатты жел екпіні көбіне осындай алып жүйелермен байланысты.
- Найзағай көбінесе қуатты дауылды жүйелер ішінде пайда болады. Олардың қойнауында мұз бөлшектері, тамшылар және қар түйіршіктері соқтығысады. Осындай қозғалыс электр зарядтарын бөліп, кейін жарқын разрядтың тууына себеп болады.
- Тұманды жер бетіне жақын тұрған бұлт деуге болады. Ол да су буы өте ұсақ тамшыларға айналған кезде дәл сондай қағидамен қалыптасады. Айырмашылығы биіктігінде, себебі тұман ғимараттарды, ағаштарды және жолдарды қоршап тұрады.
- Бұлттар планета температурасын реттеуге көмектеседі. Күндіз олар күн сәулесінің бір бөлігін ғарышқа қайта шағылыстырады. Түнде қалың жамылғы жылуды жер бетіне жақын ұстап тұрады, сондықтан бұлтты түндер көбіне ашық түндерге қарағанда жұмсағырақ болады.
- Бұлттардың биіктігі қатты өзгереді. Біреулері жерден бірнеше жүз метр ғана жоғары орналасса, енді біреулері алысқа ұшатын ұшақтар деңгейінде жатады. Сол себепті метеорологтар оларды төменгі, ортаңғы және жоғарғы түрлерге бөледі.
- Бұлт пішіні ауа қозғалысына тәуелді. Тынық қабаттар тегіс жолақтар мен кең жайылымдар жасайды. Күшті жоғары ағындар мұнара, күмбез және ірі тік құрылымдар қалыптастырады.
- Жаңбыр бұлт пайда болған сәтте бірден басталмайды. Әуелі тамшылар ауа кедергісін жеңетіндей іріленуі керек. Жылы қабаттарда олар жиі қосылып үлкейеді, ал суық аймақтарда мұз бөлшектерінің айналасында өсуі мүмкін.
- Кейде жауын-шашын жерге жетпей буланып кетеді. Ондайда бұлт астынан пердеге ұқсайтын сұр созылыңқы іздер көрінеді. Бұл құбылыс вирга деп аталады және құрғақ атмосферада жиі кездеседі.
- Бұлттар әртүрлі биіктікте түрлі жылдамдықпен қозғала алады. Төменгі қабат кейде бір бағытқа сырғыса, жоғарғысы мүлде басқа жаққа жылжиды. Бұл біздің үстіміздегі жел жерден қарағанда көрінетіннен әлдеқайда күрделі екенін аңғартады.
- Ең сирек бұлт пішіндері көбіне ерекше жағдайлармен байланысты. Мысалы, линза тәрізді бұлттар тау жоталары маңындағы толқынды ауа қозғалысы кезінде пайда болады. Тегіс сұлбасына байланысты оларды кейде қиял-ғажайып ұшатын аппараттарға ұқсатады.
- Күн батар шақтағы бұлт түсі сәуленің атмосфера арқылы өтетін жолына байланысты. Жарық ұзақ қашықтықтан өткенде көк реңктер күштірек шашырайды. Көзге жылы түстер жететіндіктен, аспан қызғылт, сарғыш немесе қызылдау болып көрінеді.
- Жерсеріктер бұлттарды күн сайын бақылайды. Мұндай деректер циклондарды, дауылдарды, фронттарды және күшті жауын-шашын аймақтарын қадағалауға көмектеседі. Суреттердің арқасында синоптиктер ауа райы жүйелерінің дамуын дәлірек бағалайды.
- Салмағы орасан болса да, бұлттар нәзік атмосфералық түзіліс болып қала береді. Температура, ылғалдылық немесе жел бағыты сәл өзгерсе, таныс бейне тез жоғалып кетеді. Сондықтан әрбір мұндай шоғыр ауадағы уақытша тепе-теңдіктің нәтижесі ретінде ғана өмір сүреді.
Бұлттар тек сырт көзге ғана қарапайым көрінеді. Олардың жұмсақ сұлбасының ар жағында су физикасы, атмосфера қозғалысы, электр құбылыстары және маңызды климаттық үдерістер жатыр. Олар айналамыздағы ауа райының қаншалықты нәзік жүйе екенін көрсетеді. Аспанды бақылау арқылы табиғат көрінісіне сүйсініп қана қоймай, алдағы өзгерістердің белгілерін де байқауға болады.
