Мұхит өз бетінің астында адам кейде тіпті бар екенін де болжай алмайтын тұтас әлемдерді жасырып жатады. Кейбір су асты құрылымдары соншалықты ауқымды, олар планетаның ірі құрлықтағы экожүйелерімен маңыздылық жағынан бәсекеге түсе алады. Оларды мыңдаған жыл бойы бірлесіп еңбек ететін кішкентай организмдер жасайды, олар біртіндеп нағыз тас қалаларды қалыптастырады. Табиғаттың осындай керемет туындыларының бірі Австралияның солтүстік-шығыс жағалауында зор аумаққа жайылып жатыр. Сөз – ғарыштан да ажыратуға болатын жалғыз тірі организм, Үлкен тосқауыл риф туралы болмақ. Осы бірегей экожүйе жайлы он екі қызғылықты дерекке тоқталайық.
- Құрылым Австралия жағалауы бойымен екі мың үш жүз шақырымнан астамға созылып жатыр. Оның жалпы ауданы Италия немесе Жапония аумағынан асып түседі, бұл рифті планетадағы ең ірі маржан түзілімге айналдырады. Осындай ауқым экожүйенің контурын тіпті жерге жақын орбитадан да байқауға мүмкіндік береді.
- Ресми тұрғыда бұл мүлде біртұтас организм емес, шамамен үш мың бөлек риф пен тоғыз жүз аралдан тұратын алып жиынтық. Әрбір маржан полипі жеке алғанда түйреуіш басындай ғана шағын жаратылыс. Дәл осы миллиардтаған жаратылыстың бірлескен еңбегі ғарыштан көрінетін құрылымды дүниеге әкелген.
- Қазіргі экожүйенің жасы шамамен жиырма мың жылмен бағаланады, дегенмен бұл өңірде маржан қауымдастықтары одан әлдеқайда ерте өмір сүрген. Қазіргі кескіннің қалыптасуы соңғы мұздану кезеңінен кейін мұхит деңгейі айтарлықтай көтерілгенде басталды. Одан да көне жыныс қабаттары қазіргі рифтің астында елеулі тереңдікте жатыр.
- Маржан полипі қоректік заттарды зооксантелла деп аталатын микроскопиялық балдырлармен симбиозы арқылы алады. Дәл осы балдырлар маржанға тән жарқын түсті беріп, оны фотосинтез арқылы энергиямен қамтамасыз етеді. Күйзелісті жағдайда бұл симбиоз ыдырап, маржанның түссізденуі деп аталатын құбылысқа әкеледі.
- Аумақтың биологиялық алуан түрлілігі тәжірибелі теңіз биологтарын да таңғалдырады. Мұнда шамамен мың бес жүз балық түрі, төрт жүз маржан түрі және жасыл тасбақа мен биссаны қоса, көптеген теңіз тасбақасы мекендейді. Осындай тығыз тіршілік шоғыры өңірді планетадағы ең бай экожүйелердің біріне айналдырады.
- Ламантинге ұқсас ірі теңіз сүтқоректісі дюгонь дәл осы суларда өзінің соңғы ірі мекендейтін аймақтарының бірін тапқан. Бұл түрдің саны бүкіл әлемде азайып бара жатқандықтан, жағалаудағы балдыр жайылымдарын қорғау аса маңызды мәселеге айналуда. Ғалымдар осы ұялшақ шөпқоректі жаратылыстардың санын мұқият қадағалап отырады.
- Климаттың өзгеруі мен судың температурасының көтерілуі риф үшін ең басты қауіп болып қалады. Соңғы онжылдықта маржанның жаппай түссізденуі бірнеше рет тіркеліп, экожүйенің кең аумағын қамтыды. Ғалымдар жаһандық шығарынды азаймаса, құрылымның бір бөлігі осы ғасырда-ақ жойылып кетуі мүмкін деп ескертеді.
- «Тікенді тәж» деп аталатын теңіз жұлдызы полиптердің тірі тінін жеу арқылы маржан колонияларына елеулі зиян келтіре алады. Осы жыртқыштың санының кенет өсуі су асты пейзажының тұтас учаскелерін жиі қаңыратады. Ғалымдар популяцияны бақылаудың әртүрлі әдісін, соның ішінде қолмен аулау мен арнайы инъекцияны әзірлеп жатыр.
- Аумақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы дәрежесіне 1981 жылы ресми түрде ие болды. Мұндай мойындау өңірдің бүкіл адамзат үшін ерекше табиғи құндылығын айқын көрсетеді. Сонымен қатар бұл австралиялық үкіметке экожүйені қорғау жөнінде елеулі міндеттеме жүктейді.
- Рифпен байланысты туристік сала австралиялық экономикаға жыл сайын миллиардтаған доллар әкеледі. Су асты керемет көрінісін өз көзімен көргісі келетін саяхатшыларды дайвинг пен снорклинг әлемнің түкпір-түкпірінен тартады. Дегенмен келушілердің шамадан тыс ағыны нәзік экожүйеге қосымша жүктеме түсіреді.
- Маржанның уылдырық шашуы планетадағы ең әсерлі табиғи көріністердің бірі саналады. Әдетте жыл сайын толған айдан бірнеше күн өткен соң, миллиондаған полип бір мезгілде суға жұмыртқа мен ұрық тастайды. Бұл құбылыстың қатаң үйлесімділігі теңіз биологиясы мамандары үшін әлі күнге дейін зерттеу нысаны болып қала береді.
- Австралия билігі парктің жай-күйін бақылау үшін арнайы басқарма құрды, бұл әлі 1975 жылы болған еді. Ұйым мониторинг жүргізумен, ғылыми зерттеулермен және нәзік экожүйені сақтау стратегияларын әзірлеумен айналысады. Халықаралық ынтымақтастық пен табиғатты қорғау бағдарламаларын қаржыландыру осы табиғи кереметтің тіршілігін сақтап қалудың басты факторы болып қала береді.
Планетадағы ең ірі маржан түзілімінің тағдыры бүгінде Австралиядан алыс жерде адамдар қабылдайтын шешімдерге тікелей байланысты. Жаһандық жылыну мемлекеттік шекараны мойындамайды, демек осындай экожүйелерді сақтау жауапкершілігі бүкіл адамзаттың мойнында. Рифтерді қалпына келтіру технологиялары дамып келеді, дегенмен олар әзірге болып жатқан шығынның ауқымын толық өтей алмайды. Мүмкін, дәл осындай ғаламат табиғи құбылыстың нәзіктігін сезіну қоғамды мұхитқа деген неғұрлым қамқор көзқарасқа бастар болар.
