Ғалам өз ауқымы мен жұмбақтығымен адам қиялына қарсы тұратын нысанды аз сақтамаған. Жұлдыз, галактика және тұмандықтың арасында өз айналасындағы кеңістік пен уақытты қисайта алатын түзілім ерекше орын алады. Ғалым мұндай тартылыс құбыжығының бар екенін жанама бақылау мен математикалық есептеуге сүйене отырып, онжылдықтар бойы дәлелдеуге тырысты. Ақыры заманауи телескоп ғарыштың осы жұмбақ аймағының тікелей суретін алуға мүмкіндік беріп, тәжірибелі астрофизикті де таңғалдырды. Тартылыс соншалықты күшті, тіпті ғаламдағы ең жылдам зат саналатын жарық сәулесі де осындай тұзақтың тұтқынынан құтыла алмайды. Төменде осы экзотикалық ғарыш нысанының табиғаты мен таңғажайып қасиетін ашатын он дерек жинақталған.
- Қара құрдым өз ішіндегі ядролық отын қорын түгендеген алып жұлдыздың құлауынан кейін пайда болады. Тартылыс күші жарық қалдығын соншалықты қатты қысады, сондықтан зат сингулярлық деп аталатын орасан зор тығыздықтағы нүктеге дейін жиырылады. Мұндай процесті тек массасы біздің Күннің массасынан айтарлықтай асатын жұлдыз ғана бастан кешіре алады.
- Оқиға көкжиегі тартылыстан ешнәрсе құтыла алмайтын шекараны білдіретін елестету аймағы болып табылады. Осы шектен өткен кез келген зат қоршаған кеңістікке қайта оралу мүмкіндігінен толықтай айырылады. Шекараның атауы құбылыстың физикалық мәнін бейнелейді, өйткені сырттағы бақылаушы осы шектен тыс болатын оқиғаны ешқашан көре алмайды.
- Осындай нысанның тұңғыш тікелей суретін астроном тек екі мың он тоғызыншы жылы оқиға көкжиегі телескопының арқасында алды. Халықаралық ғалым тобы планетаның әртүрлі құрлығына шашылған сегіз радиотелескоптың деректерін біріктірді. Сурет Мессье сексен жеті галактикасының қараңғы орталық аймағын қоршаған қыздырылған заттың тән сақинасын көрсетті.
- Осы нысанның аса алып данасы біздің Құс жолын қоса, іс жүзінде әрбір ірі галактиканың орталығында жасырынған. Аспаналушысы бар Стрелец А массасы шамамен Күн массасынан төрт миллион есе асатын осындай алыпты білдіреді. Ғалым жақын маңдағы жұлдыздың орбитасын қадағалап, көрінбейтін алып орталықтың бар екенін жанама түрде растайды.
- Уақыт осындай нысанның маңында тартылыс өрісінен алшақ орналасқан аймаққа қарағанда әлдеқайда баяу ағады. Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясы болжаған бұл әсер тартылыстық уақыт баяулауы деп аталады. Оқиға көкжиегіне жақындап бара жатқан елестетілген бақылаушы бөгде куәгер үшін іс жүзінде қимылсыз қатып қалғандай көрінеді.
- Спагеттиленуі деп аталатын процесс осындай тартылыс тұзағының ішіне құлап бара жатқан кез келген заттың созылуын сипаттайды. Дененің жақын және алыс бөлігі арасындағы тартылыс күшінің айырмашылығы соншалықты орасан болады, сондықтан зат жіңішке ұзын жіпке айналады. Ғалым пайда болған пішіннің итальяндық макарон өніміне ұқсастығы себебінен дәл осындай ерекше атауды таңдады.
- Стивен Хокинг осындай нысан мүлдем қара емес, арнайы сәулелену арқылы бірте-бірте булана бастайтынын дәлелдеді. Кейін оның атымен аталған бұл құбылыс оқиға көкжиегінің маңындағы кванттық әсер арқасында пайда болады. Кішкентай дана триллион жыл өмір сүретін алып сыңарынан теориялық тұрғыда әлдеқайда тезірек толықтай булана алады.
- Осындай екі нысанның бірігуі кезінде туындайтын тартылыстық толқынды LIGO обсерваториясы тұңғыш рет екі мың он бесінші жылы тіркеді. Соқтығысу біздің планетадан шамамен бір миллиард жарық жылы қашықтықта орын алып, орасан зор энергия шығарды. Бұл жаңалық ғасыр бұрын әзірленген салыстырмалылық теориясының тағы бір маңызды болжамын растады.
- Осындай нысанның ішінде қалған Ғаламға тән әдеттегі физика заңы әдеттегідей әрекет етуін жай ғана тоқтатады. Орталықтағы сингулярлық заманауи ғылым процестің дәл сипаттамасын беруге әлі шамасы жетпейтін шексіз тығыздықтағы нүктені білдіреді. Көптеген физик болашақ кванттық тартылыс теориясы мироздания жайлы осы іргелі жұмбақты шешуге көмектеседі деп үміттенеді.
- Кейбір зерттеуші Ғаламның тууы кезінде-ақ пайда болған кішкентай алғашқы дананың бар екені туралы болжам ұсынады. Мұндай түзілім алғашқы жұлдыз пайда болғанға дейін-ақ шектен тыс тығыз зат аймағынан қалыптасуы мүмкін еді. Ғалым осындай ұсақ нысанды ғарышты тұтастай қамтитын жұмбақ қара материяның рөліне үміткер ретінде қарастырады.
Осы тартылыс құбыжығын зерттеу адамзаттың мироздания іргелі заңын түсінудің шегін кеңейте беруде. Әрбір жаңа бақылау астрономға қолданыстағы теорияны растай алатын немесе қалыптасқан түсінікті қайта қараудың қажеттігін көрсете алатын дерек әкеледі. Сингулярлықтың жұмбақ табиғаты заманауи физиканың мүмкіндігі осындай шектен шыққан құбылыс алдында әзірге қаншалықты шектеулі екенін еске салады. Болашақ ғарыш миссиясы мен жетілдірілген телескоп осы қызықты тақырыптың жаңа қырын міндетті түрде ашады. Адамзат шексіз ғарыштың ең қараңғы бұрышында жасырынған жұмбақтың нағыз ауқымын енді ғана түсіне бастап отыр.
