Ғарышты игеру адамзаттың ең ұлы жетістіктерінің бірі саналады. Соңғы ондаған жыл ішінде адамдар орбитаға мыңдаған жерсерік, ғылыми аппарат және басқарылатын ғарыш кемесін ұшырды. Осындай технологиялардың арқасында спутниктік байланыс, навигация жүйелері және Ғаламның шалғай нысандарын зерттеу мүмкін болды. Алайда Жер маңындағы кеңістікті белсенді пайдалану жаңа бір мәселенің пайда болуына алып келді. Біздің ғаламшарды айнала отырып, біртіндеп қызметін тоқтатқан техниканың көптеген бөлшегі жиналуда. Бұл құбылыс «ғарыш қоқысы» деген атауға ие болды.
- Ғарыш қоқысы деп енді ешқандай пайдалы қызмет атқармайтын жасанды нысандарды атайды. Бұл санатқа істен шыққан жерсеріктер, зымыран тасығыштардың сатылары және әртүрлі сынықтар кіреді. Олардың барлығы Жерді орбита бойымен айнала қозғалысын жалғастыра береді. Кейбір нысандар ғарыш кеңістігінде ондаған жыл сақталуы мүмкін.
- Ғарыш қоқысының саны тұрақты түрде артып келеді. Жер маңындағы кеңістікті игеру басталғаннан бері орбитада мыңдаған ірі бөлшек пен миллиондаған ұсақ бөлшек жиналған. Тіпті көлемі шағын элементтердің өзі техникаға қауіп төндіреді. Сондықтан мамандар олардың қозғалысын мұқият бақылап отырады.
- Мұндай сынықтардың қозғалыс жылдамдығы сағатына ондаған мың шақырымға дейін жетуі мүмкін. Осындай жағдайда кішкентай ғана бөлшектің өзі ауыр зақым келтіре алады. Кейде мұндай соқтығыстың қуаты жарылыстың әсерімен салыстырылады. Сол себепті ғарыш қоқысы елеулі қауіп көзі ретінде қарастырылады.
- Нысандардың басым бөлігі төменгі Жер орбитасында орналасқан. Дәл осы аймақта көптеген жерсерік жұмыс істейді және Халықаралық ғарыш станциясы да сонда орналасқан. Техниканың көп шоғырлануы соқтығысу қаупін арттырады. Сондықтан жағдай тұрақты түрде бақылауда ұсталады.
- Кейде ғарышкерлер ықтимал соқтығысудан қорғану үшін арнайы бөлімдерге жасырынуға мәжбүр болады. Мұндай шаралар қауіпті нысандармен жақындасу ықтималдығы жоғарылаған кезде қабылданады. Осындай жағдайлар жиі кездеспесе де, оларға өте байыппен қарайды. Экипаж қауіпсіздігі әрқашан басты орында тұрады.
- Көп мөлшердегі сынықтардың пайда болуына әкелген ең белгілі оқиғалардың бірі 2009 жылы болды. Сол кезде жұмыс істеп тұрған жерсерік пен пайдаланылмайтын ғарыш аппараты соқтығысқан. Соның нәтижесінде мыңдаған жаңа бөлшек пайда болды. Бұл оқиға бүкіл әлемдегі ғарыш саласы мамандарының назарын аударды.
- Кейбір бөлшектердің көлемі небәрі бірнеше миллиметр ғана болады. Соған қарамастан олар ғарыш аппараттарының қорғаныс элементтерін тесіп өте алады. Бұған себеп – өте жоғары қозғалыс жылдамдығы. Сондықтан ең кішкентай сынықтардың өзі ықтимал қауіп көзі саналады.
- Ғалымдар «Кесслер синдромы» деп аталатын құбылыстан қауіптенеді. Бұл болжам бойынша бір соқтығыс жаңа бөлшектердің пайда болуына, ал олар келесі соқтығыстарға себеп болуы мүмкін. Әрбір жаңа апат қауіпті нысандардың санын көбейтеді. Болашақта мұндай жағдай ғарыш ұшуларын айтарлықтай қиындатуы ықтимал.
- Ғарыш қоқысын бақылау үшін арнайы радарлар мен телескоптар пайдаланылады. Олардың көмегімен ондаған мың нысан қадағаланады. Жиналған мәліметтер қауіпті жақындасуларды алдын ала болжауға мүмкіндік береді. Осындай жүйелердің арқасында қорғаныс шараларын уақытында қабылдау мүмкін болып отыр.
- Инженерлер Жер маңындағы кеңістікті тазартуға арналған жаңа технологияларды әзірлеуде. Ұсынылған шешімдердің қатарында торлар, гарпундар және арнайы ұстаушы аппараттар бар. Кейбір жобалар роботтандырылған жүйелерді қолдануды көздейді. Қазіргі уақытта мұндай идеялардың басым бөлігі сынақ және әзірлеу кезеңінде тұр.
- Ғарыш қоқысының барлығы орбитада мәңгі қалмайды. Уақыт өте келе кейбір нысандар биіктігін жоғалтып, Жер атмосферасына енеді. Мұндай бөлшектердің басым бөлігі қатты қызудың әсерінен жанып кетеді. Тек ірі элементтердің аз ғана бөлігі ғаламшар бетіне жетуі мүмкін.
- Ғарыш қоқысы мәселесін шешу халықаралық ынтымақтастықты талап етеді. Жер маңындағы кеңістікті көптеген мемлекет пен ұйым пайдаланады. Болашақ миссияларды тиімді қорғау тек бірлескен күш-жігер арқылы мүмкін болады. Сондықтан сынықтардың санын азайту мәселесі әлемдік ғарыш саласы үшін барған сайын маңызды болып келеді.
Ғарыш қоқысы қазіргі ғарыш қызметінің ең күрделі мәселелерінің бірі саналады. Оның болуы кез келген технологиялық жетістіктің жауапкершілікпен қатар жүруі қажет екенін еске салады. Бұл түйткілдің сәтті шешілуі болашақ зерттеулер мен ұшырылымдардың қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Адамзат жағдайды бақылауды неғұрлым ертерек үйренсе, ғарыш кеңістігін одан әрі игеру соғұрлым сенімді болмақ.
