Тропиктік өсімдіктер ерекше құрылысы, дәмі және қоршаған ортаға бейімделу тәсілдерімен жиі таңғалдырады. Солардың ішінде ананас айрықша орын алады, өйткені біз біртұтас деп қабылдайтын ірі жеміс шын мәнінде көптеген жеке гүлден қалыптасады. Оның шырынды жұмсағы тәттілік пен қышқылдықты ғана емес, ақуыздарды ыдырата алатын заттарды да біріктіреді. Сондықтан бірнеше бөлік жегеннен кейін ауызда жеңіл ашыту немесе шаншу сезімі пайда болып, жеміс адамды да «жеп жатыр» деген қалжың тараған. Іс жүзінде ағзаның қауіпті түрде қорытылуы болмайды, ал тосын әсер ферменттер мен қышқылдардың шырышты қабық бетіне ықпал етуінен туындайды. Осы мақалада біз Сіздер үшін ананас туралы 20 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Ананастың отаны Оңтүстік Американың тропиктік бөлігі саналады. Еуропалықтар келгенге дейін жергілікті халықтар бұл дақылды өсіріп, тағамға пайдаланып, құрлықтың басқа өңірлеріне таратқан.
- Ботаникалық тұрғыдан қарағанда, бізге таныс ананас бір ғана қарапайым жеміс емес. Ол тұтас гүлшоғырдан түзіліп, жеке гүлдердің түйіндері біртіндеп өзара бірігіп, ірі шоғырлы жеміске айналады.
- Қабықтағы әрбір көзге түсетін көпбұрышты бөлік жеке гүлмен байланысты. Сол себепті сыртқы бетіндегі ерекше өрнек өсу кезінде бірігіп кеткен көптеген ұсақ жемістің ізін сақтайды.
- Ананас ағашта да, пальмада да өспейді. Ол ортасынан гүлсағақ көтерілетін ұзын әрі қатты жапырақтардың тығыз дегелегінен тұратын көпжылдық шөптесін өсімдік.
- Негізгі бір сабақта әдетте бір ірі жеміс жетіледі. Ол піскеннен кейін өсімдік жанама өркендер түзіп, соларды дақылды одан әрі көбейту үшін пайдалануға болады.
- Жапырақты жасыл төбесін шынымен де тамырландыруға болады. Температура, ылғал және жарық қолайлы болса, одан жаңа өсімдік өседі, бірақ алғашқы өнімді күтуге едәуір уақыт кетеді.
- Ананаста бромелайн деп аталатын ферменттер тобы бар. Бұл заттар ақуыз молекулаларын ыдырата алады, сондықтан балғын жұмсағы кейде етті жұмсартатын табиғи маринад құрамдасы ретінде қолданылады.
- Жеміс адамды ішінен «қорытады» деген тіркес шынайы әсерді қатты әсірелейді. Бромелайн тамақтану кезінде негізінен ауыз қуысының шырышты қабығындағы ақуыздарға уақытша әсер етеді, кейін ас қорыту жүйесінде өзі де ыдырап, белсенділігін жоғалтады.
- Балғын ананастан кейінгі шаншу немесе жеңіл күйдіру сезімі тек ферменттерге байланысты емес. Органикалық қышқылдар да ауыз қуысының сезімтал бетін тітіркендіреді, әсіресе қысқа уақытта көп мөлшерде шырынды жұмсақ жегенде бұл әсер күштірек байқалады.
- Жылумен өңдеу бромелайнның белсенділігін айтарлықтай төмендетеді. Сондықтан консервіленген немесе пісірілген жеміс балғын нұсқасына қарағанда ауызды әлдеқайда аз шымырлатуы мүмкін.
- Осы ерекшелік желатиннен жасалған тәттілерге қатысты бұрыннан белгілі аспаздық мәселені түсіндіреді. Балғын ананас кәдімгі желатиннің қатуына кедергі келтіруі мүмкін, өйткені ферменттер тығыз құрылым қалыптастыратын ақуыз тізбектерін бұзады.
- Консервіленген бөліктерді желеге әдетте мұндай қиындықсыз қосуға болады. Өнеркәсіптік өңдеу кезіндегі қыздыру ферменттік белсенділіктің едәуір бөлігін жояды.
- Бромелайнның ең жоғары мөлшері міндетті түрде тәтті жұмсақта болмайды. Бұл ферменттер әсіресе өсімдіктің сабағында көп кездеседі, сондықтан ол оларды өнеркәсіптік жолмен алуға қажетті маңызды шикізаттың бірі саналады.
- Піскен ананаста C дәрумені, марганец және түрлі өсімдік текті қосылыстар бар. Соған қарамастан оны ауруларды емдейтін дәрі деп қабылдауға болмайды, өйткені пайдалы химиялық құрам толыққанды тамақтану мен медициналық көмектің орнын баспайды.
- Үзілген жеміс сақтау кезінде айтарлықтай тәттілене бермейді. Қанттардың негізгі бөлігі өсімдік үстінде жиналатындықтан, тым ерте жиналған өнімді үй жағдайында толық пісіріп, дәмін түбегейлі жақсарту мүмкін емес.
- Қабықтың түсі жұмсағының сапасын әрдайым дәл көрсете бермейді. Кейбір сұрыптар жақсы піскен кезде де жасылдау реңкін сақтайды, сондықтан таңдау барысында иісіне, сыртқы күйіне және қайдан әкелінгеніне де назар аударылады.
- Өткен ғасырлардағы Еуропа мәдениетінде ананас ұзақ уақыт бойы байлықтың белгісі болған. Тропиктік жемістерді мұхит арқылы жеткізу қиын әрі қымбатқа түскен, ал арнайы жылыжайда өсіру өте көп шығынды талап еткен.
- Оның аса жоғары бағалануы ерекше дәстүрдің қалыптасуына себеп болды. XVIII ғасырда ауқатты адамдар сирек жемісті мерекелік дастарқанға алдымен сәндік бұйым әрі дәулет нышаны ретінде қойып, оны бірден қонақтарға ұсына бермеген.
- Өсімдіктің жапырақтарынан берік талшықтар алынады. Кейбір елдерде мұндай шикізаттан дәстүрлі түрде мата, жіп және сәндік бұйымдар жасалады, сондықтан бұл дақылдың пайдасы тек жеуге жарамды бөлігімен шектелмейді.
- Қазіргі ананас плантациялары негізінен қатты аяз болмайтын жылы аймақтарда орналасқан. Жақсы өнім алу үшін қолайлы температура, жеткілікті жарық, дұрыс ұйымдастырылған суару және судың ұзақ уақыт тұрып қалуына жол бермейтін топырақ қажет.
Ананас дүкеннен алынатын қарапайым тәтті жемістен әлдеқайда қызықты болып шығады. Оның көптеген гүлден қалыптасуы, ферменттерінің ақуыздарды ыдырату қабілеті және ғасырлар бойғы өсіру тарихы ботаниканы, химияны және мәдениетті бір өсімдіктің бойында тоғыстырады. Ауыздағы шаншу сезімінің ғылыми түсіндірмесі бар, алайда адамды «қорытып жібереді» деген танымал түсінік әсерлі әсірелеу ғана. Осындай ерекшеліктерді білу таныс тропиктік жеміске жаңаша қарап, оның үйреншікті дәмінің артында қаншалықты күрделі үдерістер жатқанын түсінуге мүмкіндік береді.
