Орталық Азияның жабайы табиғаты адамзат өркениетінің тарихымен тығыз байланысқан көптеген жануарларды сақтап келеді. Кейбір жануарлар қолға үйретіліп, мыңдаған жыл бойы адамдарға қызмет етіп келеді. Ал басқалары еркіндікке деген табиғи ұмтылысын сақтап, адамға бағынудан бас тартады. Осындай жануарлардың ішінде құлан ерекше орын алады. Бұл – жылдам әрі тәкаппар жануар. Ол адаммен мыңдаған жыл бойы қатар өмір сүрсе де ешқашан толық бағынбаған. Сыртқы келбеті жылқы мен есектің аралас түріне ұқсайды. Бірақ бұл жануардың өзіндік ерекше бейнесі мен мінезі бар.
- Құлан жылқы мен есектің арасындағы аралық орынды алады деген дерек бар. Бұл жануардың ғылыми атауы – Equus hemionus. Оның атауы «жартылай есек» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау жануардың сыртқы ерекшелігін дәл сипаттайды. Ұзын құлақтары мен ұшында шашақ бар құйрығы есекке ұқсайды. Ал дене бітімі мен қозғалысының әсемдігі жылқыны еске түсіреді.
- Құланның жылдамдығы жүйрік жылқымен шамалас деген дерек бар. Қысқа қашықтықта ол сағатына 64–70 километрге дейін жүгіре алады. Бірақ оның басты артықшылығы – төзімділігі. Көптеген үй жылқылары ұзақ уақыт бойы жоғары жылдамдықпен жүгіре алмайды. Ал құлан шамамен сағатына 50 километр жылдамдықты бірнеше километр бойы сақтай алады.
- Құландарды қолға үйретуге жасалған барлық әрекет сәтсіз аяқталған деген дерек бар. Жылқы мен есектен айырмашылығы – бұл жануар тұтқында жуас бола қоймайды. Ол агрессивті әрі сақ болып қалады. Сонымен қатар адамды өзіне жақындатпайды. Тіпті зоопарктерде туған даралар да жабайы мінезін сақтайды. Олар адамдарға сенім білдіретін деңгейге ешқашан жетпейді.
- Құлан сусыз аймақтарда суды табудың ерекше қабілетіне ие деген дерек бар. Бұл жануарлар ылғалды бірнеше километр қашықтықтан сезе алады. Олар тұяқтарымен бір метрге дейін шұңқыр қазады. Осылайша жер астындағы су қабатына жетеді. Мұндай шұңқырлар кейде басқа жануарларды да құтқарады. Сайғақтар, қарақұйрықтар және тіпті адасқан адамдар да осы су көздерін пайдаланған.
- Құландардың табындағы әлеуметтік құрылымы күрделі әрі икемді деген дерек бар. Ұрғашы құландар төлдерімен бірге топ құрайды. Мұндай топтарда 5-тен 400-ге дейін жануар болуы мүмкін. Аталық құландар көбіне жеке жүреді. Кейде олар шағын топтар құрады. Үстем аталық су көзінің маңындағы аумақты қорғайды. Бірақ ұрғашы топтарында қатаң иерархия болмайды.
- Құланның төлі туғаннан кейін бірнеше сағат ішінде аяққа тұрады деген дерек бар. Бірнеше күн өткен соң құлын ересек табынмен бірге жүгіре алады. Бұл қасиет ашық далада тіршілік ету үшін өте маңызды. Табиғат бұл жануарға ұзақ балалық шақ бермеген. Себебі жыртқыштар мен қатал климат тез жетілуді талап етеді.
- Құландардың таралу аймағы соңғы екі ғасырда қатты қысқарды деген дерек бар. XVIII ғасырда бұл жануарлар Қара теңіз жағалауынан бастап Моңғолия мен Солтүстік Қытайға дейін таралған. Бірақ XX ғасырдың соңына қарай олардың саны күрт азайды. Қазір олар Қазақстан, Түрікменстан, Моңғолия және Үндістанның кейбір аймақтарында ғана сақталған. Мұның басты себептері – браконьерлік және көлік инфрақұрылымының дамуы.
- Қазақстан құлан популяциясын қалпына келтірудің маңызды орталықтарының бірі болып саналады деген дерек бар. «Алтын-Емел» ұлттық паркінде және басқа қорғалатын аймақтарда жануарлардың үлкен бөлігі өмір сүреді. Мұнда түрікмен құланының маңызды популяциясы сақталған. Қайта жерсіндіру бағдарламалары жақсы нәтиже берді. Соңғы онжылдықтарда жануарлар саны бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін артты.
- Құлан өте қатал температуралық жағдайларға төтеп бере алады деген дерек бар. Жазда шөлдегі ауа температурасы плюс 40 градусқа дейін көтеріледі. Ал қыста далада минус 40 градусқа дейін суық болуы мүмкін. Бұл жануар екі жағдайға да бейімделген. Қыста оның жүні қалың әрі тығыз болады. Ал жазда қысқа әрі жеңіл жүн өседі.
- Құландар дала мен шөл экожүйесінде маңызды рөл атқарады деген дерек бар. Олар қорек іздегенде тұяқтарымен топырақ қабатын қопсытады. Бұл топырақтың ауа алуын жақсартады. Сонымен қатар өсімдік тұқымдарының өнуіне көмектеседі. Су көздерінің маңындағы олардың шұңқырлары көптеген жануарлар үшін тіршілік ортасына айналады. Құландардың қалдықтары топырақты қоректік заттармен байытады.
Құлан – жабайы табиғаттың тәуелсіздігін бейнелейтін жануар. Ол адаммен мыңдаған жыл бойы қатар өмір сүрсе де еркіндігін сақтап келеді. Бұл жануардың тағдыры табиғаттағы тепе-теңдіктің қаншалықты нәзік екенін көрсетеді. Көптеген түрлер адам әрекетінің әсерінен өте тез жоғалып кетуі мүмкін. Ал оларды қайта қалпына келтіру әлдеқайда күрделі. Құландарды сақтау үшін қорғалатын аумақтар ғана жеткіліксіз. Сонымен қатар олардың көші-қон жолдары сақталуы қажет. Кең әрі бүлінбеген дала кеңістігі бұл жануардың өмір сүруі үшін шешуші мәнге ие.
