Әлем халықтарының басым бөлігінде дәстүрлі жекпе-жек түрлері кең тараған, олар күшті сынау, жауынгерлерді тәрбиелеу және қоғамдық өмірдің маңызды оқиғаларын атап өту әдісі ретінде пайда болған. Уақыт өте келе олардың көбі туындаған халықтың мәдениетімен тікелей байланысын жоғалтып, терең мазмұнсыз спорттық пәндерге айналды. Дегенмен, ғасырлар бойы сіңген рухын, рәсімдерін және мағынасын сақтап қалған жекпе-жек түрлері де бар, олар әлемдік өркениет үшін ерекше құндылыққа ие. Қазақ күресі – көшпенді дала мәдениетінің терең тамырлы тірі дәстүрлерінің біріне жатады. Ғасырлар бойы бұл жекпе-жек той-томалақтарды, мерекелерді және халық жиындарын серік етіп келсе, бүгінде ол адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде танылды. Төмендегі он екі дерек осы бірегей дәстүрдің тарихи, мәдени және спорттық тереңдігін толық ашады.
- Қазақ күресі – қазіргі Қазақстан аумағындағы ең ежелгі күрес түрлерінің бірі, оны туралы алғашқы деректер қазақ халқының тарихи жазбалары мен эпостық жырларында кемінде ерте орта ғасырдан бастап кездеседі. Атауының өзі «қазақ күресі» деп аударылып, бұл жекпе-жекті көршілес халықтардың ұқсас дәстүрлерінен, яғни қырғыз күресінен немесе татар күресінен ажыратады. Бұл дәстүрлердің туыстығына қарамастан, әрқайсысының өз ережелері, рәсімдері және эстетикасы бар.
- Жекпе-тек тек тұрыста ғана жүргізіледі, қарсыласын жерге жығу жеңісті білдірсе, ал өз тізесіне түсу жеңіліс деп саналады. Ұстаулар арнайы белбеу – күрес алдында киімнің үстінен байланатын кең белбеу – үшін ғана рұқсат етіледі. Аяқтан ұстауға және партерде күресуге тыйым салынуы қазақ күресін грек-рим немесе еркін күрестен түбегейлі ерекшелендіреді және жекпе-жектерге өзіндік көрермендік тартымдылық береді.
- Дәстүр бойынша қазақ күресінен жарыстар көктемгі күн мен түн теңелген күні аталып өтілетін қазақтың жаңа жылы «Наурыз» мерекесінде, сондай-ақ той-томалақтарда, «ас» беруде және халық жиындарында өткізілген. Мұндай турнирлердің жеңімпазы «батыр» атағына ие болып, ауылда зор құрметке бөленген. Сыйлық часто өте құнды болған, мысалы, жылқы, түйе немесе басқа да бағалы мал, бұл жеңісті нақты материалдық игілікке айналдырған.
- Күресшілер дәстүрлі түрде ұлттық киіммен – шапанмен немесе бешпетпен, белбеу буынып – шығатын, бұл жекпе-жектің далалық халықтың күнделікті өмірімен байланысын бекітіп, өзіндік мәдени мағына тасыған. Заманауи ережелер арнайы костюм киюге рұқсат бергенімен, белбеу дәстүр сабақтастығын білдіретін міндетті элемент ретінде сақталған. Киім деталдары мен рәсімдер арқылы қазақ күресі жай ғана спорттық пән емес, тірі мәдени практика болып қала береді.
- Жекпе-жек алдында күресшілер «сәлем» деп аталатын арнайы рәсімді орындайды, яғни қарсыласына және көрермендерге құрмет білдіретін сәлемдесу иілімін жасайды. Бұл қимыл жекпе-жектің дәстүрлі түсінігінде іргелі маңызға ие, жеңіс шеберлік пен күшпен келеді, бірақ жеңілгенді қорлау ешқашан рұқсат етілмейді. Мұндай жекпе-жек этикасы қарсыласына құрмет көрсетуді нағыз ерліктің белгісі деп санаған көшпенді қоғамның құндылықтарын көрсетеді.
- Қазақ күресі 2016 жылы ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының Өкілдік тізіміне енгізілді, бұл мойындау дәстүрдің тек спорттық емес, ең алдымен мәдени құндылығын атап өтті. Бұл тізімге ену мемлекеттің, яғни Қазақстанның, практиканы сақтау және келесі ұрпаққа жеткізу шараларын қабылдау міндеттемесін білдіреді. Мысалы, грузин полифониясы, япон Но театры және марокколық арган майы мәдениеті де осындай мәртебеге ие, яғни осы реестрге тиесіліліктің өзі мойындау деңгейін сипаттайды.
- Қазақ күресі федерациясы Қазақстанда да, халықаралық деңгейде де жұмыс істейді, ол бірнеше ондаған елден келген спортшыларды біріктіреді. Турнирлер ерлер мен әйелдер арасында салмақ дәрежелері бойынша өткізіледі, ал ең ірі жарыстар Орталық Азия мемлекеттерінен, Ресейден, Моңғолиядан, Түркиядан және әлем бойынша қазақ диаспорасынан қатысушыларды жинайды. Жекпе-жектің халықаралық деңгейде таралуы оның тартымдылығының бір этникалық дәстүр шеңберінен әлдеқашан шыққанын дәлелдейді.
- Қазақ күресінің техникасы лақтыру механизмінің принципі бойынша жіктелетін бірнеше ондаған тәсілдерден тұрады. Олардың ішінде шалу, ілмек, көтеру, жамбас арқылы және арқа арқылы лақтырулар бар, әрқайсысы сәтті сәтті дәл есептеуді және күш тепе-теңдігін талап етеді. Бұл жекпе-жек шеберлері тәсілдерді жылдар бойы зерттейді, себебі белбеуден ұстау шектеуі толық арсеналы бар күреске қарағанда әлдеқайда нәзік тактиканы қажет етеді.
- XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген аңызға айналған қазақ батыры Қажымұқан Мұңайтпасов қазақ күресін туған даласынан тыс жерлерде де дәріптеді. Еуропа мен Азиядағы халықаралық күрес чемпионаттарында өнер көрсетіп, ол көптеген елдердің күресшілерін жеңіп, әлемдік деңгейдегі алғашқы қазақ спортшыларының біріне айналды. Оның бейнесі бүгінгі күнге дейін ұлттық ерліктің символы болып қала береді, ал есімі Қазақстан бойынша спорт мектептері мен залдарға берілген.
- Қазақ күресінің тәрбиелік функциясы дәстүрлі түрде спорттық маңызынан кем емес, күрес үйрету арқылы жастарға сабырлылыққа, үлкендерге құрмет көрсетуге және жеңілісті лайықты қабылдауға үйрететін құндылықтар берілген. Ұстаз бұл жүйеде жаттықтырушы ғана емес, сонымен бірге адамгершілік тәрбиеші рөлін атқарған. Мұндай тәсіл қазақ күресін шығыс жекпе-жек өнерімен жақындастырады, онда техникалық дағдылар мінез-құлықты қалыптастырудан бөлінбейді.
- Наурыз – қазақ күресінен ең ірі жарыстар дәстүрлі түрде өтетін басты мереке – өзі ЮНЕСКО-ның материалдық емес мұра тізіміне енген, бұл мәдениеттің өзара байланысты екі элементінің халықаралық қауымдастық тарапынан бір мезгілде қорғалуы сияқты сирек кездесетін құбылысты тудырады. Наурыз контекстіндегі күрес жаңарудың және өмірлік күштердің қысқы ұйқыдан жеңісінің символикалық мағынасын білдіреді. Жекпе-жек алаңының айналасына жиналған көрермендер ортақ есте сақтау және ортақ мерекемен біріккен тірі қауымдастықты құрайды.
- Бүгінде қазақ күресі Қазақстанның спорт мектептерінде ұлттық-мәдени тәрбиенің міндетті пәні ретінде оқытылады, ал мемлекет аудандық деңгейден республикалық деңгейге дейін жаттықтырушыларды даярлау мен жарыстар өткізуді қаржыландырады. Цифрлық мұрағаттар техникалық тәсілдерді, рәсімдерді және өткен ғасырдың көрнекті шеберлерінің өмірбаяндарын бекітеді, білім тірі дәстүрдің соңғы тасымалдаушыларымен бірге кетпеуі үшін. Мұраны сақтаудың мұндай тәсілі спорттың жаһандық біркелкіленуінің ықпалынан өздерінің жекпе-жек дәстүрлерін қорғауға ұмтылатын Орталық Азияның басқа елдері үшін үлгіге айналды.
Қазақ күресі – егер оның артында қауымдастықтың шынайы мәдени қажеттілігі тұрса, дәстүрдің музей экспонатына айналмай, тірі қала алатындығының сенімді дәлелі. Бұл жекпе-жек бір мезгілде бірнеше функцияны біріктіреді – дене тәрбиесі, адамгершілік құндылықтарды беру, ұжымдық идентичностьті қолдау және халыққа тиесілілікті мерекелік сезіну. ЮНЕСКО тарапынан мойындау бұл құндылықты жасаған жоқ, ол тек оның бүкіл әлемдік қауымдастық алдындағы бар екенін растады. Кеңірек мағынада қазақ күресінің тарихы халықтың шынайы мәдени байлығы тек ескерткіштер мен мәтіндермен ғана емес, сонымен бірге адамдарды мағына, қозғалыс және есте сақтаудың біртұтас кеңістігінде біріктіретін тірі практикалармен өлшенетінін еске салады.
