Жекпе-жек түрлері әлемнің барлық дерлік мәдениеттерінде кездеседі. Кейбір спорт түрлері жылдамдыққа негізделсе, басқалары ерекше күш пен күрделі әдістерді талап етеді. Алайда ұлттық тарихпен және ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлермен тығыз байланысты күрес түрлері де бар. Солардың ең ерекше әрі кең танымал үлгілерінің бірі – жапондық сумо күресі. Көпшілік оны ірі денелі балуандармен, көне рәсімдермен және қатаң ережелермен байланыстырады. Шын мәнінде, сырт көзге қарапайым көрінетін белдесулердің артында ғасырлар бойы қалыптасқан бай мәдениет жатыр.
- Сумо Жапониядағы ең көне спорт түрлерінің бірі болып саналады. Осындай жарыстар туралы алғашқы мәліметтер мың жылдан астам уақыт бұрынғы жазбаларда кездеседі. Бастапқы кезеңде мұндай белдесулер діни рәсімдердің бір бөлігі болған. Кейіннен олар дербес спорттық бағытқа айналды.
- Сумода салмақ шынымен маңызды рөл атқарады. Дене массасының көп болуы спортшыға тепе-теңдікті сақтауға және қарсыласын шеңберден шығаруға көмектеседі. Дегенмен табыс тек дене көлеміне ғана байланысты емес. Техника, шапшаңдық және тепе-теңдікті ұстай білу де аса маңызды.
- Сумо балуандары рикиси деп аталады. Бұл сөзді «күшті адам» деп аударуға болады. Мұндай атау көптеген ғасыр бойы қолданылып келеді. Ол осы спорт түрінің өкілдеріне деген құрметті білдіреді.
- Жарыстар дохё деп аталатын арнайы алаңда өткізіледі. Ол нығыздалған саздан жасалады. Әрбір ірі турнир алдында күрес алаңы қайтадан дайындалады. Осындай дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталған.
- Жеңіске жету үшін қарсыласты шеңберден шығару немесе оның табаннан басқа кез келген дене мүшесін жерге тигізу қажет. Осындай ережелердің арқасында белдесулер көбіне ұзаққа созылмайды. Кейбір кездесулер бірнеше секундтың ішінде аяқталады. Соған қарамастан олардың тартысы өте жоғары деңгейде болады.
- Белдесу басталар алдында спортшылар арнайы рәсімдерді орындайды. Олар алаңға тұз шашады. Бұл дәстүр кеңістікті тазарту туралы ежелгі түсініктермен байланысты. Мұндай әрекеттер сумо мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады.
- Сумода ресми түрде танылған сексеннен астам әдіс бар. Олардың кейбірі итеруге және ұстап қалуға негізделген. Басқа тәсілдер шабуыл сәтін дәл есептеуді талап етеді. Осындай алуан түрлі әдістер әрбір белдесуді күтпеген нәтижеге толы етеді.
- Кәсіби сумодағы ең жоғары атақ – ёкодзуна дәрежесі. Оны тек ерекше жетістіктерге жеткен спортшылар ғана алады. Мұндай мәртебеге ие болу үшін бір турнирде жеңіске жету жеткіліксіз. Үміткер ұзақ уақыт бойы үздік нәтиже көрсетуі тиіс.
- Ёкодзуна атағының иесін дәрежеден түсіруге болмайды. Егер осы мәртебеге ие спортшының нәтижелері төмендей бастаса, одан мансабын өз еркімен аяқтау күтіледі. Бұл ереже аталған атақтың айрықша маңызын көрсетеді. Мұндай жүйе көптеген басқа спорт түрлерінде кездеспейді.
- Кәсіби рикисилер арнайы мектептерде өмір сүріп, жаттығады. Мұндай мекемелер хэя деп аталады. Онда спортшылар қатаң күн тәртібін сақтайды. Сонымен қатар жас шәкірттер үлкендерге күнделікті тұрмыста көмектеседі.
- Балуандардың тамақтану рационы өте жоғары калориялы болады. Ең танымал тағамдардың бірі – тянконабэ. Бұл қою сорпаның құрамына ет, балық, көкөністер және басқа да өнімдер кіреді. Осындай қорек арқылы спортшылар қажетті дене салмағын сақтайды.
- Салмағы ауыр болғанына қарамастан көптеген рикисилер жақсы икемділікке ие. Олар тұрақты түрде созылу жаттығуларын орындайды. Дайындық барысында көп мөлшерде отырып-тұру және арнайы қозғалыстар жасалады. Мұндай жаттығулар қимыл-қозғалысты сақтап, жарақат алу қаупін азайтады.
- Әйелдерге кәсіби сумо турнирлеріне қатысуға рұқсат етілмейді. Бұл ереже тарихи және діни дәстүрлермен байланысты. Дегенмен әлемнің әртүрлі елдерінде әйелдер арасында әуесқой жарыстар өткізіледі. Олардың танымалдығы біртіндеп артып келеді.
- Бүгінде сумо Жапониядан тыс жерлерде де кеңінен танымал. Кәсіби спортшылар Моңғолиядан, Еуропадан, Америкадан және басқа өңірлерден келеді. Кейбір шетелдік балуандар аса жоғары жетістіктерге қол жеткізген. Соның арқасында бұл спорт түріне деген қызығушылық айтарлықтай өсті.
- Жапон халқы үшін сумо жай ғана спорттық жарыс емес. Ол ұлттық мәдени мұраның маңызды бөлігі болып саналады. Бұл күрес түрінде тарих, дін, тәртіп және дәстүрге деген құрмет тоғысқан. Сондықтан сумо ел өмірінде ерекше орын алып келеді.
Сумо – екі қарсыластың қарапайым күресі ғана емес. Әрбір белдесудің артында ғасырлар бойы қалыптасқан салттар, қатаң қағидалар және өзіндік философия жатыр. Бұл спорт түрі жаһандану дәуірінде де өз ерекшелігін жоғалтқан жоқ. Күштің, шеберліктің және дәстүрдің үйлесімі арқасында сумо әлемдегі ең бірегей спорттық құбылыстардың бірі болып қала береді.
