Галактикалар туралы 20 қызықты дерек – Ғаламда миллиардтап саналатын жұлдызды аралдар

Ғалам өзінің шексіз ауқымы мен алуан түрлілігі арқылы адамзатты таңғалдырып келеді. Адамдар ғасырлар бойы түнгі аспандағы алыстан жарқыраған нысандарды бақылап, кеңістіктің құрылысын түсінуге ұмтылды. Уақыт өте келе олардың көпшілігі жұлдыздардан, газдан, шаңнан және өзге де құрамдас бөліктерден тұратын алып жүйелер екені анықталды. Осындай құрылымдар галактикалар деп аталып, әлемнің негізгі «құрылыс материалдарының» бірі саналды. Қазіргі телескоптар олардың құрылысы мен пайда болуын, сондай-ақ эволюциясын бұрынғыдан әлдеқайда терең зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл алып жұлдыздық бірлестіктерді зерттеу ғарыш жөніндегі түсінігімізді үнемі кеңейтіп келеді.

1. Галактикалар – тартылыс күші біріктіріп тұрған алып жүйелер. Олардың құрамына жұлдыздар, жұлдызаралық газ, шаң бұлттары және жұмбақ қараңғы материя кіреді. Мұндай құрылымдардың көлемі жүздеген мың жарық жылына дейін жетуі мүмкін. Гравитациялық өзара әсердің арқасында барлық бөліктер ортақ пішінін сақтап тұрады.
2. Бақылауға болатын Ғаламда осындай жүйелер миллиардтап саналады. Кейбір ғылыми зерттеулер олардың саны бірнеше триллионға жетуі мүмкін екенін көрсетеді. Көпшілігі тым алыс орналасқандықтан егжей-тегжейлі зерттеу қиын. Соған қарамастан заманауи обсерваториялар жыл сайын жаңаларын анықтап жатыр.
3. Біздің мекеніміз Құс жолы галактикасының құрамында орналасқан. Күн жүйесі оның орталығында емес, спираль тәрізді тармақтарының біріне жақын жерде орналасқан. Орталық бөлікті толық айналып шығу шамамен 225 миллион жылға созылады. Адамзат өмір сүрген уақыт ішінде бұл жолдың өте аз бөлігі ғана еңсерілді.
4. Барлық галактикалардың пішіні бірдей болмайды. Кейбіреулері иірілген спиральға ұқсайды. Басқалары созылыңқы эллипс түрінде көрінеді. Белгілі бір құрылымы жоқ дұрыс емес түрлері де кездеседі. Мұндай айырмашылықтар олардың қалыптасу тарихымен және кейінгі өзара ықпалымен байланысты.
5. Ең шағын галактикаларда бірнеше миллион ғана жұлдыз болады. Ал ірі жүйелердің құрамына жүздеген миллиард шырақ кіреді. Бұл айырмашылықты шағын ауыл мен алып мегаполистің арақатынасымен салыстыруға болады. Осындай алуандық ғарышты зерттеушілер үшін ерекше қызықты етеді.
6. Көптеген ірі галактикалардың орталығында аса ауқымды қара құрдымдар орналасады. Мұндай нысандардың массасы Күн массасынан миллиондаған немесе миллиардтаған есе артық болуы мүмкін. Олар көзге көрінбесе де, айналасындағы заттарға тигізетін әсері арқылы анықталады. Бақылаулар мұндай алыптардың өз жүйелерінің дамуына елеулі ықпал ететінін дәлелдейді.
7. Жұлдыздардың арасында газ бен шаңның мол қоры бар. Дәл осы заттардан жаңа аспан шырақтары пайда болады. Тығыз бұлттардың ішінде заттың шоғырлануы күшейген аймақтар қалыптасады. Уақыт өте келе олар жас жұлдыздарға айналады.
8. Кейбір галактикалар бір-бірімен белсенді түрде соқтығысады. Осындай үдерістер кезінде олардың сыртқы пішіні айтарлықтай өзгереді. Кей аймақтар ұзын заттық шлейфтерге созылып кетеді. Мұндай құбылыстар миллиондаған жылдарға жалғасуы мүмкін.
9. Құс жолы мен Андромеда галактикасы бір-біріне қарай қозғалып келеді. Есептеулер бойынша олардың бірігуі шамамен 4–5 миллиард жылдан кейін жүзеге асады. Оқиға ауқымы орасан болғанымен, жеке жұлдыздардың тікелей соқтығысу ықтималдығы өте төмен. Себебі мұндай жүйелер ішіндегі арақашықтықтар аса үлкен.
10. Ең алыс галактикалар бізге Ғалам пайда болғаннан кейінгі алғашқы кезеңдердегі қалпында көрінеді. Олардың жарығы Жерге жету үшін миллиардтаған жыл бойы жол жүреді. Соның арқасында астрономдар ғарыштың терең өткенімен таныса алады. Мұндай бақылаулар өзінше уақыт машинасын еске салады.
11. Қараңғы материя көптеген галактикалардың массасының едәуір бөлігін құрайды. Оны тікелей көру мүмкін емес. Алайда оның бар екені гравитациялық әсерлер арқылы дәлелденген. Егер бұл жұмбақ зат болмағанда, жұлдыздардың қозғалысы мүлде басқаша көрінер еді.
12. Кейбір галактикаларда белсенді ядролар болады. Мұндай аймақтар орасан зор энергия бөледі. Көбінесе бұған аса ауқымды қара құрдымға құлаған зат себеп болады. Кейде олардың жарықтығы бүкіл жүйедегі барлық жұлдыздардың сәулесінен асып түседі.
13. Квазарлар Ғаламдағы ең жарық нысандардың қатарына жатады. Өте үлкен қашықтықтан олар кішкентай жарық нүктелері сияқты көрінеді. Шын мәнінде бұлар – аса белсенді галактикалық ядролар. Олардың сәулесін миллиардтаған жарық жылы қашықтықтан байқауға болады.
14. Галактикалар көбіне жалғыз өмір сүрмейді. Әдетте олар топтар мен шоғырларға бірігеді. Құс жолы Жергілікті топ деп аталатын құрылымның құрамына кіреді. Оның қатарына Андромеда және ондаған кіші көршілер де енеді.
15. Ірі шоғырлардың арасында алып бос кеңістіктер кездеседі. Мұндай аймақтарда зат мөлшері салыстырмалы түрде аз болады. Кейбір бос құрылымдардың көлемі жүздеген миллион жарық жылына жетеді. Осы ерекшелік Ғаламға алып ғарыштық өрмек тәрізді көрініс береді.
16. Жаңа жұлдыздардың түзілу қарқыны әртүрлі болады. Кейбір галактикаларда бұл үдеріс өте белсенді жүреді. Басқаларында жаңа шырақтардың пайда болуы іс жүзінде тоқтаған. Мұның басты себептері қолжетімді газ қоры мен ішкі даму ерекшеліктеріне байланысты.
17. Ергежейлі галактикалар деп аталатын түрлер де бар. Көлемі шағын болғанына қарамастан, олар өте кең таралған. Көптеген ірі жүйелердің айналасында осындай серіктер жүреді. Мұндай нысандарды зерттеу ғарыштық құрылымдардың қалыптасуын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
18. Кейбір галактикалар сақина тәрізді пішінге ие. Мұндай көрініс көбінесе басқа жүйемен соқтығысудан кейін пайда болады. Соққыдан туған толқындар затты орталықтан шетке қарай таратады. Соның нәтижесінде жарқыраған сақина қалыптасады.
19. Қазіргі телескоптар өте жоғары айқындықтағы суреттер түсіруге мүмкіндік береді. Ғалымдар олардың көмегімен жұлдыз түзілу аймақтарын және жұлдызаралық ортаның күрделі құрылымдарын ажырата алады. Әсіресе ғарыштық обсерваториялар құнды мәліметтер береді. Олардың жұмысы әлем жөніндегі білімімізді айтарлықтай кеңейтуде.
20. Галактикаларды зерттеу Ғаламның шығу тегі мен адамзаттың ондағы орнын түсінуге көмектеседі. Әрбір жаңа жаңалық әлемнің дамуы туралы түсініктерді нақтылай түседі. Зерттеушілер әлі де іргелі сұрақтардың жауабын іздеуде. Ең таңғаларлық ашылулар әлі алда болуы әбден мүмкін.

Галактикалар қазіргі ғылымға белгілі ең әсерлі нысандардың бірі болып саналады. Олардың ауқымы, алуан түрлілігі және күрделі құрылысы қоршаған әлемнің қаншалықты кең екенін көрсетеді. Осындай жұлдыздық жүйелерді бақылау арқылы Ғалам тарихын миллиардтаған жылдар бойы қадағалауға болады. Технологиялардың дамуы астрономдардың алдында жаңа зерттеу мүмкіндіктерін ашып келеді. Соның нәтижесінде адамзат ғарыштың құрылысын тереңірек түсінуге біртіндеп жақындап келеді.