Эльбрус туралы 18 қызықты дерек – ұйқыдағы жанартау және Еуропаның ең биік нүктесі

Таулы шыңдар адамды ертеден жетіп болмас ұлылықтың белгісі ретінде өзіне тартып келеді. Дүниежүзінің барлық таулы жүйелерінің арасында Кавказ ерекше орын алады – бұл жотасы екі континентті бөліп, мыңжылдық мәдениеттерді сақтап, шыңдарын Альпі мен Гималаймен бәсекеге түсерлік биіктікке көтереді. Үлкен Кавказдың батыс шетінде бірден назарды өзіне тартып, одан бермейтін екі басты алып тұр – Эльбрус. Бұл тау бірден бірнеше жағынан бірегей: ол Ресей мен Еуропаның ең биік нүктесі, болашағы болжанбас ұйықтап жатқан жанартау және планетаның ең жиі барылатын шыңдарының бірі. Аппақ беткейлердің сыртқы тыныштығының артында миллиондаған жылдық тарихы бар күрделі геологиялық организм жасырынып жатыр. Осы аңызға айналған шыңды мүлде күтпеген қырынан аша алатын он сегіз деректі назарларыңызға ұсынамыз.

1. Эльбрус Кавказ жотасын еуропалық-азиялық шекара деп таныған жағдайда тек Ресейдің ғана емес, бүкіл Еуропаның ең биік шыңы болып табылады. Таудың батыс басы теңіз деңгейінен бес мың алты жүз қырық екі метрге, шығыс басы – бес мың алты жүз жиырма бір метрге жетеді. Екі шың арасындағы айырмашылық мұндай биіктік өлшемдері бойынша шамалы ғана – жиырма бір метрді ғана құрайды.
2. Эльбрус көпшілік қате ойлағандай қарапайым таулы шың емес, жанартау. Соңғы атқылау шамамен екі мың жыл бұрын – біздің дәуіріміздің I–II ғасырларында – болып, оңтүстік беткейлерде лава ағыстары түрінде айқын іздер қалдырды. Заманауи геологтар оны белсенділік белгілері – соның ішінде ыстық минералдық бұлақтар мен жанартаулық газдар шыққан жерлер – бар ұйықтап жатқан жанартау деп жіктейді.
3. Таудың қарлы шапкасының астында ғалымдар сейсмикалық датчиктер мен геохимиялық бақылау арқылы күйін үнемі бақылап отыратын магмалық камера жасырынған. Магманың қозғалысына тән белгі – ұя типті әлсіз жер сілкіністері мезгіл-мезгіл тіркеліп тұрады. Ғалымдар алдағы бірнеше жүз жыл ішінде жаңа атқылаудың болу ықтималдығын шынайы, бірақ жоғары емес деп бағалайды.
4. Эльбрустың мұздық жамылғысы бүкіл Кавказдағы ең ірісі болып табылады. Таудың мұздықтарының жалпы ауданы шамамен жүз отыз шаршы шақырымды құрап, жекелеген жерлерде қалыңдығы төрт жүз метрге жетеді. Осы мұздықтардың еруі аймақтың бірнеше ірі өзенін – соның ішінде Солтүстік Кавказдың едәуір бөлігінің сумен қамтамасыз етілуіне тәуелді Кубань мен Баксанды – қоректендіреді.
5. Таудың атауы әлі де жалпы қабылданған бірегей этимологияға ие емес. Бір лингвистер «Эльбрус» сөзін «биік тау» мағынасындағы иран тіліндегі «Айбар» сөзімен байланыстырса, екіншілері оны «жарқыраған» немесе «жылтыраған» деген мағынаны білдіретін авеста тілімен жалғастырады. Қарачай-балқар тілінде шың «Мінгі-Тау» – «Мәңгі тау» деп аталады, бұл оны көрген адамда қалдыратын әсерді дәл жеткізеді.
6. Шыңға алғашқы құжатталған шығу 1829 жылы орын алды – оны орыс ғылыми экспедициясы барысында кабардин бастаушы Хиллар Хачиров жүзеге асырды. Батыс жағындағы, сәл биігірек шыңға алғаш британ альпинисі Флоренс Гроув 1874 жылы шықты. Бірақ Эльбрусқа өрмелеу тарихы анағұрлым тереңге кетеді – жергілікті халықтар алғашқы еуропалық зерттеушілер пайда болғанға дейін-ақ таудың беткейлерін мекендеген.
7. Эльбрус «Жеті шың» тізіміне – барлық жеті континенттің ең биік шыңдарының жиынтығына – кіреді, осы биіктерді бағындыру көптеген кәсіби альпинистердің мақсаты болып табылады. «Еуропа шатырының» мәртебесі оны тізімді жабуға ұмтылатындардың барлығы үшін міндетті маршрут нүктесіне айналдырады. Жыл сайын жеті-тоғыз мың адам шамасында шыңға шығуға талпынады.
8. Сегізмыңдыларға қарағанда қолжетімдігіне қарамастан, Эльбрус өте қауіпті тау болып қала береді. Жыл сайын мұнда орта есеппен он бестен отызға дейін адам қаза табады – бұл техникалық жағынан анағұрлым күрделі саналатын Монблантан да көп. Бұл беткейдегі басты қауіп – жартастар емес, күтпеген ауа-райының өзгерістері, қатты аяз және мұздық сауытының опасыз жарықтары.
9. Таудың беткейінде теңіз деңгейінен төрт мың бір жүз елу метр биіктікте орналасқан, «Он бірдің баспанасы» деп аталатын әлемдегі ең биік таулы қонақүй жұмыс істейді. Советтік дәуірде тұрғызылған бастапқы ғимарат 1998 жылы өртеніп кетті, алайда кейіннен қалпына келтірілді. Бүгінде бұл орын екі шыңды да бағындыруға аттанатын альпинистік топтардың басым бөлігіне базалық лагерь қызметін атқарады.
10. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эльбрус бірегей биік таулы қарсыластықтың сахнасына айналды. 1942 жылы тамызда неміс таулы атқыштары – «Эдельвейс» дивизиясы – екі шыңда да Германия туын тіккен, бұл рейхтің насихаттық жеңісіне айналды. 1943 жылы ақпанда-ақ кеңестік альпинистер жау оғының астында тауға шығып, бөтен туларды қызыл жалаулармен алмастырды.
11. Эльбрустағы канат жолы дүниедегі ең биік таулылардың бірі болып табылады. Оның жоғарғы «Гара-Баши» бекеті теңіз деңгейінен үш мың сегіз жүз қырық жеті метр биіктікте орналасқан – Батыс Еуропаның ең биік шыңы Монбланнан да жоғары. Бұл арнайы альпинистік дайындықсыз адамдарға да ерекше биіктікке шығуды қолжетімді етеді.
12. Шың климаты соншалықты экстремалды – оны арктикалық жағдайлармен салыстыруға болады. Шың аймағындағы орташа температура шамамен минус он төрт градус Цельсийді құрап, қысқы айларда минус қырыққа және одан төмен түседі. Желдің жылдамдығы жиі секундына елу метрден асып, қарды аяқтан сүріндіретін абразивтік ағынға айналдырады.
13. Эльбрус Кавказ халықтарының мифологиясында орасан маңызды орын алады. Ежелгі грек мифінің бір нұсқасына сәйкес, дәл осы таудың жартасына құдайлардан от ұрлаған Прометей байланған. Балқар мен қарачай фольклоры таудың беткейлерін адамзаттың ең ежелгі эпостарының бірі – нарт эпосының рухтары мен батырларымен мекендетеді.
14. Жанартаудың оңтүстік беткейлерінде ежелгі лава белсенділігінің іздері – қатып қалған жыныс ағыстарының сипаттамалы пішіндері – мол сақталған. Осы шөгінділердің жасын талдау соңғы бірнеше мың жыл ішінде таудың бірнеше рет атқылағанын – бірнеше ғасырлық үзіліспен – көрсетті. Бұл қазіргі тыныштықтың ұзақ жанартаулық циклдің тек бір кезеңі ғана екенін аңғартады.
15. Гляциологтар соңғы онжылдықтарда Эльбрус мұздықтарының тұрақты еруін тіркеуде. Өткен ғасырдың ортасынан бері таудың мұздық жамылғысы шамамен он сегіз-жиырма пайызға қысқарды. Мұндай динамика бүкіл аймақ үшін тұщы судың ұзақ мерзімді қолжетімділігіне қауіп төндіріп, таудың өзінің келбетін де біртіндеп өзгертуде.
16. Эльбрустың етегінде Ресейдің ең көп баратын табиғи қорықтарының бірі – «Приэльбрусье» ұлттық паркі орналасқан. Оның аумағында кавказ тауешкісі, қоңыр аю, қар барысы және басқа да сирек түрлер мекендейді. Биік таулық, субальпілік және альпілік аймақтардың бірегей ұштасуы салыстырмалы шағын аумақта ерекше биологиялық алуандықты қалыптастырады.
17. Эльбрус көптеген елдердің климатологтары мен вулканологтары үшін ғылыми бақылаудың ең маңызды нысаны болып табылады. Шыңнан алынған мұздық өзектер мыңдаған жылдық климаттың бірегей жылнамасын сақтайды – мұздың құрамы бойынша ғалымдар температураларды, атмосфералық құрамды және тіпті өткен дәуірлердің ірі жанартаулық атқылауларын қалпына келтіреді. Бұл деректер климаттық өзгерістердің дәлірек болжамдарын жасауға мүмкіндік береді.
18. Эльбрусқа жылдамдық рекорды үш сағат қырық минуттан сәл кемді құрайды – оны орыс спортшысы Ахмад Дзусов 2018 жылы үш мың бес жүз метр биіктіктен шыңға дейін шығып орнатты. Салыстыру үшін айтсақ, орташа альпинистер тобы ұқсас маршрутқа алты-сегіз сағат жұмсайды. Мұндай рекорд адамдардың бір және сол тауға қаншалықты әртүрлі өзара іс-қимыл жасай алатынын жарқын аңғартады.

Эльбрус – тек географиялық рекордсмен және альпинистердің мақсаты ғана емес, жазылмаған тарихы мен болжанбас болашағы бар тірі геологиялық организм. Мұздықтары мыңдаған жылдық климаттық өзгерістердің жадын сақтаса, магмалық тереңдіктері қазіргі тыныштықтың ұзақ жанартаулық өмірбаяндағы тек уақытша үзіліс екенін еске салады. Осы таудың алдағы ғасырлардағы тағдыры бір мезгілде табиғи процестерге де, адамзаттың оның экожүйелері мен мұздық жамылғысына қаншалықты аяушылықпен қарайтынына да байланысты болады. Эльбрус табиғаттың ұлылығы мен адам қатысуының нәзіктігі тең күшпен сезілетін планетадағы сирек орындардың бірі болып қала береді.