Табиғи апат көбіне жарқын бейнемен – дауылды жел, қираған үй және қарқынды көтерілген сумен – байланыстырылады. Дегенмен байқаусыз, бірте-бірте әсер ететін және әсерлі теледидар кадрынсыз жүретін қауіп бар. Ол баяу, кейде айларға, тіпті жылдарға созылып, адамды өнімнен, судан және күнкөрістен айырады. Дәл осындай жасырын қатер жыл сайын шулы дауыл мен торнадоның бәрі бірігіп алатыннан да көп жанды қиады. Қоғам мұндай құбылысты жиі бағаламайды, өйткені онда кенеттен болатын апаттың драмалық көрінісі жоқ. Төменде осы үнсіз апаттың нағыз ауқымы мен қаскөйлігін ашатын он бес дерек жинақталған.
- Құрғақшылық жыл сайын дауыл, торнадо және су тасқынының бәрі бірігіп алатыннан да көп адам өмірін қияды. Түрлі халықаралық ұйымның бағалауы бойынша, дәл ұзаққа созылған жауын-шашынсыздық бақылаудың он жылдықтары ішіндегі құрбан санының жиынтығы бойынша ең өлімге әкелетін табиғи құбылыс деп танылған. Апаттың баяу дамуы билікке уақтылы әрекет етуге жиі кедергі жасайды, өйткені айқын қирау лезде пайда бола қоймайды.
- Мың сегіз жүз жетпіс алтыншы – мың сегіз жүз жетпіс тоғызыншы жылдары Қытайда ұзаққа созылған құрғақшылықтан туындаған аштық тоғыз миллионнан он үш миллионға дейінгі адамның өмірін қиды. Апат бірден бірнеше солтүстік провинцияны қамтыды, онда өнім қатарынан үш жыл қаза болды. Бұл оқиға адамзаттың құжатталған тарихындағы осы түрдегі ең ірі гуманитарлық апаттың бірі болып қала береді.
- «Мегақұрғақшылық» ұғымы жеке маусымға емес, онжылдыққа созылатын аномалды ұзақ жауын-шашын тапшылығын сипаттайды. Солтүстік Американың оңтүстік-батысы жиырма бірінші ғасырдың басында осындай құбылысты бастан кешірді, әрі ғалымдар оны соңғы он екі ғасырдағы ең қатал минимум деп атады. Дендрохронологтар құрғақ өңірдегі ағаштың жылдық сақинасын зерттеу арқылы осындай кезеңнің тарихын қалпына келтіреді.
- Африкадағы Сахель өңірі жаңбырдың ұзаққа созылған жоқтығынан жиі зардап шегеді, бұл муссон циклінің тұрақсыздығымен тікелей байланысты. Мың тоғыз жүз жетпісінші – мың тоғыз жүз сексенінші жылдардағы апат Эфиопия, Судан және Чадты қоса, бірден бірнеше елді қамтыды. Сол кезде миллиондаған малшы отарынан айырылды, ал өңірдің ауыл шаруашылығы сол қасіреттің салдарынан әлі күнге дейін қалпына келуде.
- Оңтүстік Американың Атакамасы планетаның ең құрғақ полярлық емес шөлі саналады, онда жекелеген метеостанция ешқашан жаңбырдың бір тамшысын да тіркеген емес. Испан отаршылдарының тарихи жазбасына сенсек, шөлдің кейбір учаскесі бірнеше ғасыр бойы байқарлық жауын-шашын алмаған. Аса қатты құрғақтық Марс бетіне барынша ұқсас жағдай туғызатындықтан, НАСА ғалымы болашақ марстық миссияға арналған жабдықты сол жерде сынап жүр.
- Мың тоғыз жүз отызыншы жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы «шаңды қазан» ұзаққа созылған құрғақшылық пен зиянды ауыл шаруашылығы тәжірибесінің үйлесуінен туындады. Дала топырағын дұрыс жыртпау оны табиғи қорғанысынан айырса, қатты жел жүздеген километрге алып шаңды бұлт көтерді. Орталық штаттың екі жарым миллионнан астам тұрғыны туған фермасын тастап, батыс жағалаудан жаңа өмір іздеп кетті.
- Ұзаққа созылған жауын-шашынсыздықтан келетін экономикалық зиян анағұрлым көрнекі табиғи апаттың зиянынан жиі асып түседі. Ауыл шаруашылығы саласы бірінші болып зардап шегіп, астық, көкөніс және мал жемінің өнімінен айырылады. Фермердің тікелей шығынынан бөлек, энергетика да зардап шегеді, өйткені су қоймасы тартылған сайын гидроэлектр станциясы электр өндіруді азайтады.
- Құрғақшылықтың дәл басталу сәтін анықтау дауыл немесе жер сілкінісінің келу мезетін белгілеуден әлдеқайда қиын. Мамандар жауын-шашын тапшылығының көрсеткішін, топырақ ылғалдылығын және өзен деңгейін қоса, ондаған әртүрлі индексті пайдаланады. Бірыңғай нақты өлшемнің болмауы кейде төтенше жағдайды кешіктіре жариялауға әкеп соғады, бұл зардап шеккен халыққа қиындықты күшейтеді.
- Өсімдік пен жануар ылғал тапшылығына созылмалы бейімделудің таңғажайып тәсілін дамытты. Кактус қалың сабағында су жинаса, түйе ерекше зат алмасуының арқасында бірнеше апта бойы судан бас тарта алады. Кейбір шөл өсімдігінің тұқымы сирек кездесетін жаңбырды жерде онжылдап күтіп жатады, әрі жауын жауған кезде бірнеше сағат ішінде өнеді.
- Климаттың өзгеруі әлемнің әртүрлі өңіріндегі құрғақшылық кезеңінің жиілігі мен ұзақтығын айтарлықтай арттырады. Ауа температурасының орташа көтерілуі топырақтан ылғалдың буалуын жеделдетіп, тіпті жауын-шашын мөлшері салыстырмалы қалыпты болғанда да су тапшылығын күшейтеді. Ғалым мұндай үрдіс жақын онжылдықта Жерорта теңізі маңын, Африканың оңтүстігін және Солтүстік Американың батысын ерекше қатты қамтиды деп болжайды.
- Халықтың мәжбүрлі көші-қоны жиі су мен өнімнің ұзаққа созылған тапшылығының тікелей салдарына айналады. Екі мың алтыншы – екі мың оныншы жылдардағы Сирия құрғақшылығы жүздеген мың ауыл тұрғынын халық көп қаланың тығыз кварталына көшуге мәжбүр етті. Көптеген зерттеуші осы көш елде кейіннен азаматтық қақтығыстың басталуына ықпал еткен әлеуметтік шиеленісті туғызды деп есептейді.
- Жерасты су горизонты беткі су айдынынан әлдеқайда баяу тартылады, ал құрғақшылық аяқталғаннан кейін қалпына келу мерзімі салыстыруға келмейтіндей ұзақ болады. Калифорния алқабы соңғы онжылдықта ауыл шаруашылығы алқабын қарқынды суару салдарынан айтарлықтай көлемдегі жерасты суынан айырылды. Маман тартылған кейбір жерасты су қабаты табиғи толығу арқасында тек ғасырлар өткен соң ғана қалпына келе алады деп ескертеді.
- Ежелгі өркениет көрші елдің әскери жаулап алуынан емес, дәл ұзаққа созылған жауын-шашынсыздықтан жиі құрып кетті. Классикалық майя сегізінші мен оныншы ғасыр аралығында бірнеше ауыр құрғақшылықты бастан кешірді, бұл өңірдің ірі қалалық орталығының құлдырауымен тұспа-тұс келді. Археолог жергілікті көлдің шөгінді қабатын және үңгір сталагмитін зерттей отырып, осы болжамды растайтын дәлел табуда.
- Ерте ескерту технологиясы соңғы онжылдықта топырақ ылғалдылығын спутниктік бақылаудың арқасында айтарлықтай жетілдірілді. Арнайы спутник жер бетінен шағылысқан сәулені өлшеп, ғалымға дақылдың жай-күйін іс жүзінде нақты уақыт режимінде қадағалауға мүмкіндік береді. Мұндай жүйе үкіметке азық-түлік қорын дайындауға және зардап шеккен өңірге көмек ұйымдастыруға баға жетпес уақыт береді.
- Кейбір ел тұманды арнайы торлы құрылыспен жинауды қоса, ылғал созылмалы тапшылығымен күресудің тың тәсілін ойлап тапты. Чили шөлінің тұрғыны жағалаудағы тұманнан тамшыны ұстайтын алып матаны орнатып, кейін тұрмыстық қажетке су жинайды. Ал Израиль тұщы судың аса тапшы жағдайында өнім өсіруге мүмкіндік беретін тамшылатып суару технологиясының алдыңғы қатарлы үлгісімен танымал.
Келтірілген дерек табиғи құбылыстың баяулығы оның нақты қиратушы күшімен салыстырғанда қаншалықты алдамшы болатынын еске салады. Қоғам дәстүрлі түрде жедел апатпен күресуге ресурс бөлсе, бірте-бірте өрбитін қатер қоғамдық назардың көлеңкесінде қала береді. Сонымен қатар дәл апаттың созылмалы сипаты тиісті бақылау мен жоспарлау жүйесі болғанда алдын ала дайындалуға мүмкіндік береді. Ежелгі майядан қазіргі Калифорния фермеріне дейінгі әртүрлі өркениеттің тәжірибесі баяу өсіп келе жатқан қауіп алдында кешіктірудің бағасын көрсетеді. Осы қатердің нағыз ауқымын түсіну адамзатты планетаның су ресурсын неғұрлым ойлы басқаруға итермелей алады.
