Нидерланд туралы 28 қызықты дерек – адамдардан гөрі велосипедтер көп қызғалдақтар елі

Еуропада аумағы шағын болса да әлемдік тарихқа, мәдениетке және экономикаға зор ықпал еткен мемлекеттер аз емес. Солардың ішінде Нидерланд ерекше орын алады. Территориясы көптеген үлкен аймақтардан да кіші болғанымен, бір кезде бұл ел әлемдегі ең ірі сауда империяларының бірін құрған. Ол адамзатқа Рембрандт пен Вермеер сияқты ұлы суретшілерді сыйлады. Сонымен қатар микроскоп пен телескоптың пайда болуына себепкер болды және халықаралық құқықтың негізін қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Бүгінде бұл мемлекет тағы да таңғалдырады. Аумағы шағын болса да ол әлемдегі ең ірі азық-түлік экспорттаушылардың бірі саналады. Сонымен қатар велосипед инфрақұрылымының тығыздығы бойынша әлемдік көшбасшылардың қатарында. Ел аумағының шамамен төрттен бірі теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Тек бірнеше ғасыр бойы жүргізілген инженерлік күрес арқасында су басқан батпақтар өркендеген мемлекетке айналды. Қызғалдақтар, жел диірмендері, Амстердам каналдары және голландиялық төзімділік дәстүрі – бұл ел туралы түсініктің тек бір бөлігі ғана. Төмендегі деректер Нидерландты жаңа қырынан таныстырады.

1. Нидерландта шамамен 23 миллион велосипед бар. Ал ел халқы шамамен 17,9 миллион адамды құрайды. Демек әр тұрғынға орта есеппен бірден көп велосипед келеді. Бұл әлемде сирек кездесетін көрсеткіш.
2. «Нидерланд» атауы «төмен жерлер» деген мағынаны білдіреді. Ел аумағының шамамен 26 пайызы теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Тағы шамамен 29 пайызы теңіз деңгейінен бір метрден аз биіктікте жатыр. Егер бөгеттер мен су айдау жүйелері болмаса, елдің үлкен бөлігі су астында қалуы мүмкін еді.
3. Голландиялықтар орташа бойы бойынша әлемдегі ең ұзын халықтардың бірі. Ер адамдардың орташа бойы шамамен 182,9 сантиметрге жетеді. Антропологтар бұл құбылысты генетикалық ерекшеліктермен байланыстырады. Сонымен қатар сапалы тамақтану мен медицина деңгейінің жоғары болуы да әсер етеді.
4. Қызғалдақтар Нидерландтың төл өсімдігі емес. Бұл гүлдердің түйнектері XVI ғасырда Осман империясынан әкелінген. Оларды Лейден университетінің ботаникалық бағында алғаш отырғызған ғалым Карл Клузиус. Кейін бұл гүл елде ерекше танымал болды.
5. Нидерланд әлемдегі ең ірі гүл экспорттаушы ел болып саналады. Алсмер қаласындағы «Royal FloraHolland» гүл аукционы арқылы жыл сайын шамамен 12 миллиард гүл мен өсімдік сатылады. Бұл әлемдегі ең үлкен гүл нарықтарының бірі. Таңертең бірнеше сағат ішінде мұнда Еуропаның көптеген нарықтарынан артық гүл саудаланады.
6. Ел азық-түлік экспорты бойынша әлемде АҚШ-тан кейінгі екінші орында тұр. Бұл көрсеткіш ел аумағы шамамен 41 500 шаршы километр ғана екенін ескергенде таңғаларлық. Мұндай нәтижеге жылыжай шаруашылығының дамуы көмектесті. Сонымен қатар озық агротехнологиялар кең қолданылады.
7. Амстердам қаласы жұмсақ торф топырағына қағылған ағаш қадалардың үстінде орналасқан. Қаланың тарихи орталығының астында шамамен 11 миллион ағаш қада бар. Олардың бір бөлігі орта ғасырларда орнатылған. Дам алаңындағы король сарайы 13 659 қаданың үстінде тұр.
8. Нидерланд әлемдік өнер тарихындағы ұлы суретшілердің отаны болып саналады. Рембрандт ван Рейн, Ян Вермеер, Ян Стен және Франс Хальс XVII ғасырда өмір сүрген. Бұл кезеңді тарихшылар голланд кескіндемесінің «алтын ғасыры» деп атайды. Кейін бұл дәстүрді Винсент ван Гог жалғастырды.
9. Голландиялық Ост-Үнді компаниясы әлемдегі алғашқы акционерлік компания болды. Ол 1602 жылы құрылған. Компания акцияларын кез келген адам сатып ала алған. Осылайша қазіргі қор нарығының негізі қаланды.
10. Микроскоп пен телескоп алғаш рет Нидерландта жасалған. Захариас Янсен шамамен 1590 жылы алғашқы күрделі микроскопты құрастырды. Ал Ганс Липперсхей 1608 жылы телескопқа патент алды. Кейін Антони ван Левенгук микроскопты жетілдірді.
11. Нидерланд бір жынысты некені заңдастырған алғашқы мемлекет болды. 2001 жылы елде арнайы заң қабылданды. Бұл заң бір жынысты және дәстүрлі некелерге тең құқық берді. Мұндай шешім елдің төзімділік дәстүрінің жалғасы саналады.
12. Жел диірмендері бұрын суды польдерлерден айдау үшін пайдаланылған. Польдерлер – құрғатылған жерлер. XIV ғасырдан бастап салынған мыңдаған диірмендер су айдайтын механизмдерді қозғалысқа келтірді. Осылайша төмен орналасқан жерлер құрғатылды.
13. Нидерландта екі ресми астана бар. Амстердам конституциялық астана саналады. Сонымен қатар ол елдегі ең ірі қала. Бірақ үкімет пен парламент Гаага қаласында орналасқан.
14. Гаага бейресми түрде әлемнің «құқықтық астанасы» деп аталады. Мұнда БҰҰ Халықаралық соты орналасқан. Сонымен қатар Халықаралық қылмыстық сот және химиялық қаруға тыйым салу ұйымы бар. Бұл қалада көптеген халықаралық ұйымдар жұмыс істейді.
15. Ел ірімшік өндіру мен экспорттауда әлемдік көшбасшылардың бірі. Гауда, эдам және маасдам ірімшіктері бүкіл әлемге танымал. Олар орта ғасырлардан келе жатқан дәстүрлі рецепт бойынша өндіріледі. Жыл сайын Нидерланд шамамен 700 мың тонна ірімшік экспорттайды.
16. Нидерланд сыра өндірісімен де танымал. 1864 жылы Амстердамда құрылған «Heineken» бренді әлемдегі ең танымал сыра маркаларының бірі. Сонымен қатар елде қолөнер сыра өндірісі де жақсы дамыған. Көптеген шағын жергілікті сыра зауыттары бар.
17. Роттердам порты Еуропадағы ең ірі порт болып саналады. Сонымен қатар ол әлемдегі ең қарқынды жұмыс істейтін порттардың ондығына кіреді. Жыл сайын бұл порт арқылы 460 миллион тоннадан астам жүк өтеді. Мұнда мұнай, контейнерлер, руда және азық-түлік тасымалданады.
18. Голланд тілі Африкаанс тілінің негізі болып саналады. Африкаанс Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдерінің бірі. XVII ғасырда Нидерландтан келген қоныстанушылар бұл тілді жаңа аймаққа алып келген. Уақыт өте келе тіл жеке жүйеге айналды.
19. Нидерланд Еуропадағы халық тығыз орналасқан елдердің бірі. Әр шаршы километрде орта есеппен шамамен 430 адам тұрады. Сондықтан елде аумақты жоспарлау жүйесі өте тиімді дамыған. Жердің әр бөлігі барынша тиімді пайдаланылады.
20. Дәстүрлі голланд ағаш аяқ киімі «клог» бастапқыда практикалық мақсатта қолданылған. Ол фермерлер мен жұмысшылардың аяқтарын ылғалдан қорғады. Сонымен қатар балшық пен суықтан сақтады. Бүгінде олар көбіне туристік ауылдарда кездеседі.
21. Нидерланд су ресурстарын басқару технологиялары бойынша әлемдік көшбасшы саналады. Бірнеше ғасыр бойы теңізбен күрес елде ерекше инженерлік мектеп қалыптастырды. Голланд мамандары көптеген елдерде су тасқынынан қорғау жобаларын жасайды. Мұндай жобалар Бангладеште, АҚШ-та және Вьетнамда жүзеге асырылған.
22. Нидерландтағы «Де Стейл» қозғалысы әлемдік дизайнға үлкен әсер етті. Бұл қозғалыс 1917 жылы пайда болды. Оның ең танымал өкілі – суретші Пит Мондриан. Ол минималистік абстрактілік эстетиканың принциптерін қалыптастырды.
23. Ел жаңартылатын энергияны белсенді дамытуда. Әсіресе жел энергиясына үлкен мән беріледі. Солтүстік теңіздегі жел электр станциялары электр энергиясының едәуір бөлігін өндіреді. 2030 жылға қарай ел электр энергиясының шамамен 70 пайызын желден алуды жоспарлап отыр.
24. Нидерланд конституциялық монархия болып табылады. Сонымен қатар корольдік отбасы халық арасында үлкен қолдауға ие. Оран әулеті Еуропадағы ең көне билеуші әулеттердің бірі. Оның негізін қалаушы Вильгельм Тыныш XVI ғасырда Испанияға қарсы күресті басқарған.
25. Голланд асханасы халықаралық деңгейде француз немесе итальян асханасы сияқты танымал емес. Бірақ оның ерекше тағамдары бар. «Матьес» деп аталатын маринадталған майлы сельдь дәстүрлі түрде көшеде желінеді. Сонымен қатар строопвафли деп аталатын карамель толтырылған жұқа вафли өте танымал.
26. Нидерланд қылмыс деңгейі төмен мемлекеттердің бірі. Бұл елде әлеуметтік жүйе жақсы дамыған. Сонымен қатар өмір сүру деңгейі жоғары. Осы факторлар зорлық-зомбылық деңгейінің төмен болуына ықпал етеді.
27. Ел бірнеше ірі халықаралық корпорациялардың отаны болып саналады. Shell, Philips, Heineken, ASML және ING Group компанияларының голландиялық тамыры бар. Бұл компаниялардың нарықтық құны триллион еуромен есептеледі. ASML микрочип өндірісіне арналған литография машиналарын жасайды.
28. Нидерланд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген босқындарды қабылдаған. Бірақ елдің өзі де ауыр оккупацияны бастан өткерді. Амстердамда жасырынған еврей қызы Анна Франк жазған күнделік ХХ ғасырдың ең белгілі құжаттарының бірі болды. Бұл кітап 70-тен астам тілге аударылған.

Нидерланд аумағы шағын болса да әлемдік тарихқа, ғылымға және мәдениетке үлкен ықпал еткен мемлекеттердің бірі. Ел табиғи шектеулерді артықшылыққа айналдыру қабілетімен ерекшеленеді. Су көптігі, жер тапшылығы және табиғи ресурстардың аздығы сияқты қиындықтар жаңа инженерлік шешімдердің пайда болуына себеп болды. Бүгінде климаттың өзгеруі, теңіз деңгейінің көтерілуі және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты мәселелер маңызды болып отыр. Сондықтан Нидерланд тәжірибесі көптеген мемлекеттер үшін құнды үлгіге айналды. Қызғалдақтар мен велосипедтер елі әлі ұзақ уақыт бойы әлемдегі ықпалды шағын мемлекеттердің бірі болып қала береді.