Өнер кез келген қолайсыз жағдайда да дүниеге келе алады, тіпті бояу мен қағаз түгілі ұстаз да жоқ жерде жарыққа шығады. Әлемдік кескіндеме тарихында дарынның кедейлік пен сауатсыздықты, кәсіби құралсайманның толық жоқтығын жеңіп шыққан мысалдары аз емес. Мәдени дәстүрі ғасырлар бойы тек ауыз әдебиеті мен қолөнер түрінде ғана сақталған халықтар өкілдерінің тағдыры мұны айқынырақ көрсетеді. Қазақ суретшісі Абылхан Кастеев – дәл осындай тұлға, өйткені ешқандай көркемдік білімсіз далада өскен жігіт кәсіби қазақ станоктық кескіндемесінің негізін қалады. Саусағымен құмға сызған алғашқы бейнелерден ірі мұражайларды көркемдеген кенептерге дейінгі жолы шын мәнінде таңғажайып қиындықтарға толы. Енді осы таңғажайып шеберді және оны дүниеге әкелген дәуірді тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін он екі деректі назарларыңызға ұсынамыз.
- Болашақ шебер 1904 жылы қазіргі Алматы облысының аумағында қарапайым қазақ отбасында дүниеге келді. Аул мектеп пен мәдениет ошақтарынан мүлдем жұрдай еді. Баланың балалық шағы дәстүрлі көшпелі тіршілік аясында өтіп, кәсіби бейнелеу өнерімен ешқандай байланысы болмады.
- Жас дарынның алғашқы «кенептері» ашық аспан астындағы құм мен жер болды. Қағаз бен қарындаш таба алмаған кішкентай Абылхан жер бетіне саусағымен суреттер салып, кездескен жануарлар мен адамдарды, дала көріністерін бейнеледі. Бұл еркін шығармашылық тәсіл табиғи тартылыстың белгісіне айналды, оны ешқандай тапшылық баса алмады.
- Болашақ суретші сауат ашу мен жазуды ересек жасында ғана үйренді. Сол дәуірдегі көшпелі отбасынан шыққан құрдастарының көпшілігі сияқты ол ресми білім беру жүйесінен тыс өсті. Кастеев оқу мен жазуды кәмелет жасқа толған соң меңгерді, бұл дерек оның академиялық білімге сүйенбеген табиғи дарынының қаншалықты күшті болғанын айғақтайды.
- Кәсіби кескіндемемен танысуы орыс суретшісімен кездейсоқ кездесу арқылы жүзеге асты. Жиырмасыншы жылдардың басында Абылхан өз эскиздерін көріп, пішін мен композицияны сезінудің табиғи қабілетіне таңғалған шебермен танысты. Дәл осы сәт жас қазақтың сурет салуды жай ғана ойын емес, шынайы мамандық ретінде қабылдауына түрткі болды.
- Алғашқы әдістемелерді өз бетінше игерген соң Кастеев кейіннен Мәскеуде білімін жетілдірді. Отызыншы жылдары Мәскеу суретшілер қоғамы жанындағы курстарда оқып жүріп, станоктық кескіндеме негіздерін алғаш рет жүйелі түрде зерттеді. Сол жерде алған дағдыларды ол қазақ даласының, табиғаттың және халық тұрмысының өзіндік бейнесімен шебер үйлестірді.
- Шебер шығармашылығының басты тақырыбы қазақ халқының сан алуан өмірі болды. Ол жайылымдар мен тау көріністерін, қарапайым адамдардың портреттерін, еңбек пен халықтық мерекелер сахнасын кенепке түсірді. Кастеевтің туындылары кеңестік жаңғырту ықпалымен қарқынды өзгерген тұрмысты бейнелеу арқылы дәуірдің ерекше көрнекті шежіресіне айналды.
- Суретші шығармашылық ғұмырында мыңнан астам туынды дүниеге әкелді. Мұндай жемісті еңбек балалық шағынан академиялық білім алған шеберлер үшін де зор жетістік саналар еді. Оның қоржынында майлы бояумен салынған кенептер, акварельдер, графикалық парақтар және Қазақстан даласына жасаған көптеген сапарлар кезіндегі натурадан салынған эскиздер бар.
- Кастеев дербес өнер түрі ретіндегі қазақ ұлттық станоктық кескіндемесінің негізін қалаушы саналады. Одан бұрын қазақтардың бейнелеу мәдениеті негізінен ою нақышы, қолөнер және тұрмыстық бұйымдарды әшекейлеу түрінде ғана дамыды. Холстқа салынған дербес туындының пайда болуы республика көркемдік өмірінде түпкілікті төңкеріс жасады.
- Оның еңбектері Қазақстаннан әлдеқайда алыс жерлердегі көрмелерде қойылды. Шебердің суреттері Мәскеу мен Ленинградта және Кеңес Одағының басқа да бірқатар қалаларында көрермендер мен сыншылардың шынайы қызығушылығын тудырды. Ешқандай жасандылықтан ада дала өміріне деген ерекше көзқарасы суретшіні замандастарының көбінен оза шапты.
- Алматының басты көркемсурет мұражайы Абылхан Кастеевтің құрметіне аталған. Оның есімі берілген мемлекеттік өнер мұражайы бүгінде қазақ және әлемдік бейнелеу өнерінің бай қорын сақтап отыр. Бұл құрметтеу шебердің ел мәдениеті тарихындағы рөлін мәңгі есте қалдырудың символдық белгісіне айналды.
- Кеңес өкіметі суретшінің шығармашылығын насихат мақсатында белсенді түрде пайдаланды. Оның бірқатар кенептері коллективтендіру мен индустрияландыруды айқын позитивті тұрғыдан бейнеледі, бұл социалистік реализм дәуірінің ресми талаптарына сай келді. Дегенмен суретшінің ең үздік туындылары кез келген идеология шеңберінен шығатын шынайы жылулық пен адамгершілікті сақтап қалды.
- Шебер 1973 жылы дүниеден өтіп, бүгінгі күнге дейін құнын жоймаған бай мұра қалдырды. Оның суреттері қазақ өнері тарихына арналған оқулықтарда, каталогтарда және көрмелерде үнемі жарық көреді. Құмға салынған суреттерден кескіндеменің мойындалған классигіне дейінгі жол бірнеше ондаған жылға созылды, ал бұл сапар бүгінге дейін жас суретшілер үшін шабыт көзі болып табылады.
Абылхан Кастеевтің тағдыры шынайы дарынның кез келген әлеуметтік және мәдени кедергілерді жеңе алатынын сенімді дәлелдейді. Оның шығармашылық мұрасы көркемдік құбылыс ретінде ғана емес, антропологиялық құжат ретінде де құнды, яғни тарихи сын сағатындағы халық өмірінің бірегей куәсі болып табылады. Дәл сол тұста мұндай шебердің дүниеге келуі ғасырлар бойы ою нақышы, ән мен ауыз әдебиетінде жинақталған қазақ даласының мәдени әлеуеті қаншалықты зор болғанын көрсетеді. Бұл суретшінің тәжірибесі ұлы өнердің артықшылық пен жайлылықтан емес, адамның көргені мен сезгенін жеткізуге деген жеңілмейтін құштарлығынан туатынын еске салады. Мұндай әңгімелер жалғасып жатқан кезде шығармашылық күшіне деген сенім негізсіз қалмайды.
