Ахмет Байтұрсынұлы туралы 15 қызықты дерек – қазақ әліпбиін жасаған реформатор

Әр халықтың тарихы туған мәдениетінің дамуына қосқан үлесін бағалаусыз қалдыруға болмайтын тұлғалардың есімін сақтайды. Мұндай тұлғалар көбіне тарихтың бетбұрысты кезеңдерінде ұлттық мұраны сақтай отырып, өткен мен болашақты жалғастыратын дәнекерге айналады. Қазақ халқының тарихындағы дәл осындай тұлғалардың бірі – өмірін отандастарын ағарту ісіне арнаған көрнекті ғалым, ақын және қоғам қайраткері. Оның еңбектері қазіргі қазақ жазуы мен тіл білімінің негізін қалады, ал қоғамдық ұстанымы оған бостандығынан, ақыр соңында өмірінен айырылу бағасына түсті. Бұл адамның тағдыры жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының халықтың өзін-өзі билеу және мәдени даму құқығы үшін күресіне толы драмалық оқиғалармен тығыз байланысты. Осы көрнекті ағартушының өмірбаянындағы ең маңызды беттерге тоқталайық.

1. Ахмет Байтұрсынов 1872 жылы Торғай облысында, қазақтың бір руына жататын отбасында дүниеге келді. Оның балалық шағы Ресей империясының отарлау саясатының қиын кезеңіне тұспа-тұс келді, бұл кейіннен болашақ реформатордың қоғамдық көзқарасына зор әсер етті. Ол жастайынан-ақ, өз заманының қиындықтарына қарамастан сапалы білім алуға ұмтылып, оқуға деген ерекше қабілет танытты.
2. Педагогикалық білім алған бұл ағартушы ұзақ жылдар бойы дала өлкесінің әртүрлі мектептерінде мұғалім болып қызмет етті. Оқытушылық қызмет оған қазақ балаларының араб жазуы негізінде сауат ашу мәселесін терең зерттеуге мүмкіндік берді. Дәл осы тәжірибелік жұмыс кейіннен оны ұлттық әліпбидің ауқымды реформасына жетеледі.
3. Бұл ғалымның ең басты жетістігі ретінде «төте жазу» деген атқа ие болған жетілдірілген қазақ жазуын жасауы саналады. Реформатор араб графикасын ана тілінің дыбыстық ерекшелігіне бейімдеп, артық әріптерді алып тастап, жетіспейтін дыбыс белгілерін қосты. Мұндай жүйе сауат ашу үдерісін айтарлықтай жеңілдетіп, жазуды халықтың кең қабатына қолжетімді етті.
4. Тіл маманы ұсынған әліпби реформасы ресми түрде қабылданып, бірнеше он жыл бойы қазақ халқы арасында белсенді қолданылды. Бұл жүйе соншалықты сәтті шыққаны сонша, оның кейбір қағидаттары шетелде тұратын қазақ диаспорасының жекелеген топтарында бүгінге дейін пайдаланылады. Мұндай ұзақ өмір сүрушілік жасалған әдістеменің ерекше ойластырылғанын және практикалық құндылығын дәлелдейді.
5. Жазумен жұмыс істеумен қатар, бұл көрнекті қайраткер білімнің әртүрлі саласындағы қазақ терминологиясының дамуына зор үлес қосты. Бұрын тек орыс немесе араб тілінен ғана алынып келген көптеген ғылыми және оқу терминдерінің авторы дәл осы кісі болды. Осындай еңбектің арқасында қазақ тілі дерлік барлық салада өзіндік ғылыми лексикамен байыды.
6. Ағартушының шығармашылық мұрасында елеулі орынды жиырмасыншы ғасырдың басында жарық көрген атақты «Оқу құралы» атты оқулықты қоса алғанда, педагогикалық әдебиет алады. Бұл құрал қазақ балаларын ана тілінде сауаттандыруға арнайы құрастырылған алғашқы жүйелі әліппе болды. Оқулық көптеген рет қайта басылып, ұзақ уақыт бойы ұлттық мектептердегі негізгі құрал болып қала берді.
7. Әліппеден бөлек, ғалым «Тіл құрал» деген атпен ана тілінің грамматикасына арналған іргелі еңбек жасады. Бұл жұмыс морфология, синтаксис және фонетика ережелерін жүйелей отырып, қазақ тіл білімінің теориялық негізін қалады. Осы құралдың авторы енгізген көптеген лингвистикалық терминдер қазақ филологиясында бүгінге дейін қолданылады.
8. Бұл реформатордың қоғамдық қызметі тек ғылыми зерттеулермен шектелмеді – ол жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ халқының саяси өміріне белсене қатысты. Ағартушы ұлттық зиялы қауым өкілдерін біріктірген «Алаш» қозғалысының негізін салушылардың бірі әрі жетекшісі болды. Осы қозғалыстың мүшелері қазақ жерлерінің автономиясы мен дәстүрлі қоғамдық құрылысты жаңғырту үшін күресті.
9. 1917 жылы «Алаш Орда» автономиясы құрылғаннан кейін, ғалым жаңа үкіметтік құрылымда жетекші лауазымдардың бірін иеленді. Бұл саяси жоба Ресейдегі революциялық толқулар жағдайында қазақ халқына өз жерлерін дербес басқаруды қамтамасыз етуге ұмтылды. Ұзаққа созылмаса да, бұл үкімет ұлттық сана-сезім тарихында елеулі із қалдырды.
10. Ғылыми және саяси қызметтен бөлек, реформатор қазақ әдебиетін жаңа жанрлармен байытқан талантты ақын және аудармашы ретінде де көзге түсті. Ол орыс мысалшысы Иван Крыловтың мысалдарын қазақ болмысы мен діліне бейімдеп, ана тіліне аударды. Мұндай аудармалар қазақ оқырманын әлемдік әдеби дәстүрмен туған мәдениет призмасы арқылы таныстыруға ықпал етті.
11. Бұл қайраткер өмірінің едәуір бөлігін «Қазақ» атты беделді ұлттық газеттің редакторы ретінде журналистикалық жұмысқа арнады. Бұл басылым білім беру, жер саясаты және мәдени бірегейлену мәселелерін қоса алғанда, қазақ қоғамының өзекті проблемаларын талқылайтын маңызды алаңға айналды. Осы газет беттері арқылы ағартушы отандастарын ағарту мен өзін-өзі ұйымдастыруға шақырды.
12. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін, жаңа биліктен алғашқы ынтымақтастыққа қарамастан, ғалымның саяси өмірбаяны өте драмалық сипатқа ие болды. Реформатор біраз уақыт кеңестік білім беру және ғылыми мекемелерде әртүрлі қызмет атқарып, сүйікті ісін жалғастыра берді. Дегенмен биліктің бұрынғы «Алаш» қозғалысы қайраткерлеріне деген қатынасы бірте-бірте дұшпандыққа ұласты.
13. Өткен ғасырдың отызыншы жылдары, сталиндік қуғын-сүргін қарқын алған тұста, ағартушы контрреволюциялық қызмет жасады деген айыппен тұтқындалды. Мұндай тағдыр ұлт мүддесі үшін күрескен сол буынның дерлік барлық көрнекті қазақ зиялыларының басына түсті. 1937 жылы көрнекті реформатор атылып, оның есімі ұзақ онжылдықтар бойы тыйым салынған күйде қалды.
14. Тек жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында, Сталин қайтыс болғаннан және кейінгі ақтау толқынынан кейін ғана, бұл ғалымның есімі қазақ мәдени жадына қайта оралды. Зерттеушілер ұзақ уақыт бойы кең жұртшылыққа қолжетімсіз болып келген оның ғылыми еңбектерін қайтадан зерттеп, жариялау мүмкіндігіне ие болды. Реформатордың ұлттық тіл мен әдебиеттің дамуына қосқан үлесі бірте-бірте лайықты танылымға ие болды.
15. Бүгінде осы көрнекті ағартушының есімі бүкіл Қазақстан бойынша көшелер, оқу орындары мен мәдени мекемелердің атауларында мәңгі сақталған. Оның құрметіне бірқатар университет пен мектеп аталған, ал ғалымның шығармалары қазақ әдебиеті мен тіл білімін оқытудың міндетті бағдарламасына енгізілген. Отандастары бұл қайраткерді ағартушының ұлттық сана-сезімді қалыптастырудағы ерекше рөлін баса көрсете отырып, жиі «Ұлт ұстазы» деп атайды.

Осы көрнекті реформатордың мұрасы жеке адамның тағдыры бүкіл халықтың тарихи жолымен қаншалықты тығыз өріліп кете алатынын айқын дәлелдейді. Оның үлгісі шынайы ағартушылық терең ғылыми білімді ғана емес, дәуір жағдайына қарсы тұра алатын азаматтық батылдықты да талап ететінін көрсетеді. Ғалымның қайғылы қазасы тарихтың бетбұрысты сәттерінде ұлттық зиялы қауым өкілдерінің төлеуге тура келген бағасының еске салуы болды. Соған қарамастан, оның жасаған жазуы мен қалыптастырған лингвистикалық қағидаттары пайда болғанына бір ғасырдан астам уақыт өтсе де, қазақ халқына қызмет етіп келе жатыр, бұл нағыз ағартушылық еңбектің мәңгілік құндылығын дәлелдейді.