Тарих өмірі бірнеше онжылдықта жинақталмайтын нәрсені бойына сіңірген адамдарды жақсы біледі. Мұндай тұлғалардың тағдыры қысқа мерзімге сыйдырылған оқиғалар, ашылымдар мен жасампаздықтардың шоғырлануымен таң қалдырады. Өркениеттердің тоғысында өткір геосаяси қарама-қайшылық дәуірінде ғалым, саяхатшы, дипломат және барлаушы қасиеттерін бойына біріктіре алғандар ерекше назарға лайық. Қазақстан тарихының ең жарқын тұлғаларының бірі Шоқан Уәлиханов небәрі 30 жыл шамасында ғана өмір сүрді, алайда этнография, география, шығыстану және тарих саласында жасына сыймайтын із қалдырды. Бұл адам жалғыз өзі ғылым мен мемлекеттік мүдде үшін өмірін тәуекелге тіге отырып Ресей империясы үшін Орталық Азияның жабық аймақтарын барлап берді. Төмендегі он екі дерек осы ғажайып қазақты тұлғасы мен мұрасының толық ауқымымен таниып-білуге мүмкіндік береді.
- Шоқан Уәлиханов шамамен 1835 жылы қазіргі Қазақстан аумағындағы Күшмұрын бекінісінде дүниеге келді – оның туған күні тарихшылар арасында бүгінге дейін пікірталас тудырады. Ғалымның шын аты Мұхаммед-Ханафия болды, алайда балалығынан оны Шоқан деп атады – тарихқа осы есім кірді. Ол ата-тегі жағынан мерейлі шыңғысханнан тарайтын ханзада тұқымынан шыққан – әкесі Шыңғыс Уәлиханов ықпалды қазақ сұлтаны болды, ал туыстық бір желісі бойынша ғалым Абылай ханның ұрпағы еді.
- Шоқан Батыс Сібірдің сол кездегі үздік оқу орындарының бірі – Омбы кадет корпусында білім алды. Дәл осы жерде ол орыс тілін меңгеріп, математика, тарих және әскери іс негіздерін зерделеді. Жас жігіттің ерекше қабілетін оқытушылар байқады – Орталық Азия халықтарының географиясы мен этнографиясына деген қызығушылығы ерекше аталды.
- Кадет корпусының қабырғасында Шоқан болашақ атақты Азия зерттеушісі Григорий Потаниндей дос тапты, олардың достығы өмір бойы жалғасты. Бұл таныстық жас қазақтың ғылыми қызығушылықтарын және экспедициялық іс-әрекетке ұмтылысын айқындауда көп рөл атқарды. Екі зерттеушінің достығы танымға деген ортақ құмарлық алдында шығу тегі әр басқа адамдарды біріктірген шынайы зияткерлік бауырластықтың үлгісіне айналды.
- 1856-1857 жылдары Уәлиханов кейінірек «Тянь-Шанский» деген тек алған Петр Семенов жетекшілігімен Ыстықкөл мен Тянь-Шань бойынша экспедицияға қатысты. Бұл сапар барысында ғалым кең этнографиялық және географиялық материал жинап, өзіне дейін жүйелі тіркелмеген қырғыз халқының бірегей ауыз әдебиеті ескерткіші – «Манас» жырын жазып алды. Дәл осы экспедиция Шоқанды дербес зерттеуші ретінде толық қалыптастырды.
- Ғалымның өмірбаянындағы басты ерлік – қазіргі Шыңцзяндағы Шығыс Түркістанның еуропалықтарға іс жүзінде жабық аймағы Қашғарияға жасалған жасырын экспедиция. Алимбай деген есімді саудагер ретінде киінген Уәлиханов 1858-1859 жылдары Қашғарда бірнеше ай тіршілік ете отырып, аймақтың саяси, экономикалық және этникалық жағдайы туралы мәліметтер жинады. Ашылып қалу дереу өлімге алып келуі мүмкін еді – осы экспедициядан аздап бұрын немістің саяхатшысы Адольф Шлагинтвейт сол жерде өлтірілген болатын.
- Қашғар экспедициясының материалдары «Алтышар немесе Қытайдың Нань-Лу (Кіші Бұхара) провинциясының алты шығыс қаласының жай-күйі туралы» деген еңбек болып жарық көрді – бұл аймақты орыс тілінде алғашқы егжей-тегжейлі ғылыми сипаттама еді. Жұмысты Ресей географиялық қоғамы жоғары бағалап, бірнеше еуропалық тілге аударды. Зерттеуші жинаған мәліметтер ғылым үшін де, Ресей империясының әскери-стратегиялық жоспарлауы үшін де зор маңызға ие болды.
- 1860 жылы Уәлиханов Санкт-Петербургке барып, сол жерде ең жоғары ғылыми және зиялы ортада қабылданды. Оны Петр Семенов жеке амандасып, Федор Достоевский, Николай Костомаров сияқты заман данышпандары мен қаламгерлерімен танысуы жас зерттеушінің тағдырында терең із қалдырды. Достоевский Шоқанға шынайы жылылықпен қарады – Семейде байланысқан достықтары астанада одан әрі жалғасты.
- Федор Достоевскиймен достығы жеке назарға лайық. 1855 жылы Семейде жер аударылып жүрген жазушы жас офицермен танысып, оның зердесін жоғары бағалады. Хаттарында Достоевский Уәлихановты бірнеше рет «ақылды, білімді, шынайы еуропалық адам» деп атап, оның ұлы болашағына деген сенімін білдірді.
- Шоқанның ғылыми қызығушылықтары географиядан анағұрлым кең шеңберді қамтыды – ол тарихпен, құқықпен, фольклормен, дінтануымен және көшпенді өркениеттің философиясымен айналысты. Қазақтың әдет-ғұрып құқығы – «адат» – пен шамандық нанымдар туралы еңбектері сол дәуірдің басқа дереккөздерінде ұқсасы жоқ бірегей мәліметтерді қамтиды. Ғалым тірі дәстүрді оны жаңашылдану толқыны алдындағы осалдығын сезіне отырып тіркеді.
- Уәлиханов қазақ халқын ағартудың қажеттілігіне сенімді болды және дәстүрлі дала өркениетінің тіршілік салтына жат деп санаған исламдандыру нысандарына сыни қарады. Еңбектерінде ол халықтық исламды ресми дінге қарсы қойып, қазақтардың өзіндік дәстүрлерін унификациядан қорғады. Бұл ұстаным сол уақыт үшін батылдық болды және оның тәуелсіз ойлауының айғағы болды.
- Уәлихановтың соңғы жылдары ауру – бірнеше рет суық жағдайдағы экспедициялардан кейін денсаулығын жеген туберкулез – жабырқататын болды. 1864 жылы ғалым Шу өзені бойындағы – Қоқан науқанына – әскери жорыққа қатысты, бұл оның күш-жігерін мүлдем сарқытты. Ол 1865 жылы Көген шатқалында қайтыс болды, отызға жетпей – үш толық өмірге татыған бір ғұмырды өткізіп.
- Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұрасы өлімінен кейін – оның еңбектерін жоғары бағалаған Петр Семенов пен басқа да замандастарының күшімен – жүйелендіріліп, жарық көрді. Кеңестік және кеңестен кейінгі кезеңде шыққан толық шығармалар жинағы бірнеше томды қамтып, тарих, этнография, география және публицистиканы қамтиды. Оның есімі Қазақстан мен Ресейдегі көшелерге, ғылыми мекемелер мен ескерткіш орындарына берілген.
Шоқан Уәлиханов – өркениеттер тоғысында дүниеге келген адамның бұл жағдайды бірегей артықшылыққа айналдыруға қабілетті екенінің символы. Ол бір мезгілде екі дүниеге тиесілі болды – дала көшпенді мәдениеті мен еуропалық ғылымға – және дәл осы қос азаматтықтан ашылымдарына күш алды. Оның өмірбаянының трагедиялық қысқалығы қол жеткізілгеннің ауқымын тек асқақтата түседі – XIX ғасырдың зерттеушілері арасында соншалықты қысқа мерзімде соншалықты көп жасаған сирек. Оның мұрасы қазақтың өзін-өзі тануының тірі қайнары болып қалады және ұлы ашылымдар тек дарынды ғана емес, бәрін тәуекелге тігуге дайын болуды да талап ететінін еске салады.
