Өнер тарихы шығармашылық иесіне шынайы мойындау тек өмірден өткеннен кейін ғана келген талай мысалды біледі. Мұндай тағдыр әділетсіздігі шебердің өз туындысын жасауға қаншалықты күш-жігер мен азап сарп еткенін еске алсақ, аса ащы болып көрінеді. Осындай қайғылы тағдырдың ең жарқын мысалдарының бірі – туындылары бүгінде халықаралық аукционда ондаған миллион долларға бағаланатын нидерландтық суретші. Бұл дарынды өмірінде кедейлік, психикалық бұзылу және өнер саласындағы әріптестерін қоса алғанда, замандастарының толық түсінбеушілігі қудалап жүрді. Суретші дүниеден өткеннен кейін ғана әлем оның дарынының ауқымын түсінді, ал жарқын күнбағыс пен жұлдызды түн бейнесі планетадағы әрбір адамға таныс белгіге айналды. Постимпрессионизмнің осы көрнекті шеберінің өмірбаянындағы ең таңғажайып беттерге тоқталайық.
- Винсент ван Гог мың сегіз жүз елу үшінші жылы шағын голланд ауылында протестант дінбасысының отбасында дүниеге келді. Қызығы, оның туылуынан бір жыл бұрын ата-анасында дәл осы есімді өлі туылған ұл болған. Мұндай тұспа-тұс келу кейіннен болашақ суретшінің тұлғасының қалыптасуына қатысты көптеген психологиялық теорияны тудырды.
- Бұл шығармашылық иесі өнерге бет бұрмас бұрын бірнеше мүлдем әртүрлі мамандықта өзін сынап көруге үлгерді. Ол картина саудагері, ағылшын мектебінің мұғалімі болып жұмыс істеп, тіпті Бельгияның кедей кеншісі арасында уағызшылық та жасады. Шебер кескіндемемен салыстырмалы түрде кеш, бар-жоғы жиырма жеті жасында айналыса бастады, бұл осы деңгейдегі суретші үшін өте сирек кездесетін бастама.
- Суретшінің шығармашылық мұрасы өз көлемімен таңғалдырады, себебі ол белсенді жұмыстың он жылында екі мыңнан астам өнер туындысын жасады. Бұл санға шамамен тоғыз жүз кескіндеме полотносы мен мыңнан астам сурет, эскиз және акварель кіреді. Мұндай өнімділік шебердің шығармашылық жолы қаншалықты қысқа болғанын ескерсек, тіпті әсерлірек көрінеді.
- Бұл дарынды шығармашылық иесі өмірінде «Арльдегі қызыл жүзім бақтары» деген атпен белгілі бар-жоғы бір ғана картинасын сатуға үлгерді. Бұл полотноны бельгиялық суретші әрі коллекционер Анна Бок суретшінің қайтыс болуына жақын кезде бар-жоғы төрт жүз франкке сатып алды. Осы шебердің туындыларының қазіргі құнын ескерсек, мұндай дерек шынымен де сенгісіз көрінеді.
- Дерлік бүкіл шығармашылық мансабы бойы суретшіге қаржылай қолдау көрсетіп келген Парижде арт-дилер болып қызмет еткен оның кіші бөлмесі Тео болды. Ағайынды екеу бүгінде орасан зор тарихи және көркемдік құндылыққа ие жүздеген хаттан тұратын белсенді хат алмасуды жүргізген. Дәл осы хат алмасудың арқасында зерттеушілер шебердің ішкі әлемі мен шығармашылық әдісінің эволюциясын жан-жақты қалпына келтіре алды.
- Кесілген құлақпен байланысты әйгілі оқиға мың сегіз жүз сексен сегізінші жылдың желтоқсанында француз суретшісі Поль Гогенмен болған өткір жанжалдан кейін орын алды. Тарихшылар осы драмалық оқиғаның нақты жағдайы мен жанжалға қатысушылардың әрқайсысының кінәсі туралы бүгінге дейін дауласады. Осы оқиғадан кейін суретшінің психикалық жай-күйі айтарлықтай нашарлап, кейіннен бұл оны психиатриялық емдеу мекемесіне өз еркімен орналасуға әкелді.
- Дәл осы Сен-Реми психиатриялық клиникасының қабырғасында шебер өзінің ең танымал туындыларының бірі – атақты «Жұлдызды түнді» жасады. Бұл полотноны суретші таң алдындағы сағаттарда өз палатасының терезесінен пейзажды бақылап, есте сақтауымен жазды. Бүгінде бұл картина әлемдік кескіндеменің ең ұлы шедеврлерінің бірі саналып, Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында сақтаулы тұр.
- Шығармашылық иесі нақты диагнозы бүгінге дейін мамандар арасында ғылыми пікірталас тудыратын бірқатар психикалық бұзылудан зардап шекті. Әртүрлі зерттеуші эпилепсия, биполярлық бұзылу, шизофрения болуы мүмкін екенін, тіпті сол кездегі бояудың құрамындағы улы затпен уланудың болуын болжаған. Мұндай белгісіздік осы дарынды, бірақ терең бақытсыз адамның тұлғасына жұмбақтық қана қосады.
- Суретшінің айрықша белгісіне айналған тығыз мазок өнертану терминологиясында «импасто» деген арнайы атауға ие болды. Мұндай техника бояуды палитрада алдын ала араластырмай, тюбиктен тікелей қалың рельефті қабатпен жағуды білдіреді. Дәл осындай әдістің арқасында шебердің полотносы өзіндік көлемділік пен беттің дерлік сезінетіндей фактурасына ие болды.
- Шығармашылық иесінің ұзақ жыл бойғы сүйікті сюжеті ол тұтас керемет полотнолар сериясын арнаған күнбағыс болды. Суретші осы сюжеттің бірнеше нұсқасын жасап, оларды Арльдегі сары үйдегі досы Гогеннің бөлмесін безендіруге жоспарлаған. Бүгінде мұндай туынды бүкіл кескіндеме тарихындағы ең танымал әрі құнды туындылардың бірі саналады.
- Суретшінің ауыр психикалық жай-күйіне қарамастан, оның өмірінің соңғы аптасы шығармашылық тұрғыда ерекше өнімді болып шықты. Овер-сюр-Уаз кентінде болған соңғы жетпіс күнінде шебер дерлік күн сайын жұмыс істеп, шамамен жетпіс картина жасады. Мұндай ыстық қуаттылықты көптеген зерттеуші жақындаған соңының өзіндік сезінуі ретінде түсіндіреді.
- Суретшіні мың сегіз жүз тоқсаныншы жылдың жиырма тоғызыншы шілдесінде екі күн бұрын жұмбақ жағдайда алған оқ жарасынан кейін өлім тапты. Ұзақ уақыт бойы өзіне-өзі қол жұмсау ресми нұсқа болып саналды, дегенмен заманауи зерттеуші кездейсоқ ату теориясына жиірек бет бұруда. Балама болжамға сәйкес, жараны жергілікті жасөспірімдер қарумен сәтсіз ойнау кезінде салуы мүмкін.
- Суретшінің кіші бөлмесі Тео туысынан көп ұзамай, Овердегі қайғылы оқиғадан жарты жыл өткен соң қайтыс болды. Мұндай тұспа-тұс келу ағайынды екеу рухани соншалықты тығыз байланысты болғаны сонша, бір-бірінен бөлек өмір сүре алмады деген романтикалық аңызды тудырды. Бүгінде екі бауыр француз ауылының шағын зиратында бір-бірінің жанында жатыр.
- Шығармашылық иесінің талантына деген нағыз мойындау Тео жесірі, деверінің мұрасын кеңінен таныту ісіне кіріскен Йоханна ван Гог-Бонгер атты әйелдің күш-жігерінің арқасында келді. Дәл осы кісі шебердің туындыларының алғашқы ірі көрмесін ұйымдастырып, ағайынды екеудің көлемді хат алмасуын жеке басылым ретінде жариялады. Мұндай құрбандыққа толы еңбексіз, дарынды шығармашылық иесінің есімі өнер тарихының көлеңкесінде мәңгі қалуы мүмкін еді.
- Суретшінің «Доктор Гаше портреті» атты картиналарының бірі мың тоғыз жүз тоқсаныншы жылы Christie’s аукционында сексен екі миллион доллардан асатын орасан зор соманы сатылды. Сол кезде мұндай баға жария сауда-саттықта сатылған өнер туындысының құны бойынша абсолютті әлемдік рекорд орнатты. Осы сома мен жалғыз тірі кездегі сатылымның бағасы арасындағы айырма шығармашылық иесінің өлгеннен кейінгі мойындалуының бүкіл трагедиясын көрсетеді.
- Осы көрнекті шебердің шығармашылығына толықтай арналған мұражай мың тоғыз жүз жетпіс үшінші жылы Амстердамда ашылып, бүгінге дейін Нидерландының ең көп келуші тартатын мәдени мекемелерінің бірі болып қала береді. Бұл жинақ кескіндеме, сурет және жеке хаттардың кең мұрағатын қоса алғанда, суретшінің әлемдегі ең ірі туынды жинағын қамтиды. Жыл сайын бұл мекемеге атақты полотнолардың түпнұсқасын көргісі келетін бүкіл әлемнен екі миллионнан астам келуші келеді.
- Шығармашылық иесінің туындысы жиырмасыншы ғасырдың фовизмі, экспрессионизмі және дерексіз өнерін қоса алғанда, кейінгі көркемдік бағыттардың дамуына зор ықпал етті. Көптеген заманауи шебер осы постимпрессионисттің өз көркемдік тілінің қалыптасуына тигізген әсерін ашық мойындады. Мұндай мұра нағыз дарындылық уақыт шекарасын жеңіп, әртүрлі дәуір өкілінің жүрегінен орын таба алатынын дәлелдейді.
Осы таңғажайып шебердің тарихы тағдырдың шынайы дарынға қатысты кейде қаншалықты әділетсіз болатынын мәнерлі еске салады. Шығармашылық иесінің өмір сүрген кездегі кедейлігі мен туындыларының өлгеннен кейінгі коммерциялық құны арасындағы қайғылы алшақтық қоғамдағы көркемдік мойындау табиғаты туралы ойлануға мәжбүр етеді. Мұндай қайшылық сондай-ақ шығармашылық тұлғаның психикалық денсаулығы және олар кейде мәңгілік туынды жасау үшін төлейтін баға туралы маңызды сұрақ қояды. Мүмкін, дәл осы дарынның әрбір мазогында көрініс тапқан терең адами осалдық оның дүниеден өткеніне бір ғасырдан астам уақыт өтсе де, көрермен жүрегін тебірентуін жалғастыратын шығар.
