Тау шыңдары ежелден-ақ адамдарды өз сұлулығымен, айбындылығымен және құпияға толы болмысымен қызықтырып келеді. Олардың көпшілігі аңыздардың, діни сенімдердің және ғылыми зерттеулердің нысанына айналған. Осындай ерекше орындардың қатарында Белуха тауының орны бөлек. Ол – Алтайдың ең биік шыңы әрі Еуразиядағы ең танымал таулардың бірі. Оның қарлы беткейлері, мұздықтары және жетуі қиын шатқалдары жыл сайын саяхатшыларды, альпинистерді және зерттеушілерді өзіне тартады. Табиғи сұлулығымен қатар бұл шың көптеген аңыз бен рухани түсініктермен қоршалған. Сондықтан Белуханы Орталық Азиядағы ең жұмбақ мекендердің бірі деп атайды.
- Белуха – Алтай тауларындағы ең биік шың. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 4509 метрге жетеді. Осы ерекшелігінің арқасында ол айналасындағы жоталардың бәрінен айқын ерекшеленеді. Ашық күндері оны өте алыс қашықтықтан көруге болады.
- Таудың атауы оның қар мен мұзға бай болуына байланысты шыққан. Аппақ жамылғы беткейлердің үлкен бөлігінде жыл бойы сақталады. Дәл осы себепті шың осындай атауға ие болған. Алыстан қарағанда ол шынында да көз қарықтырардай аппақ болып көрінеді.
- Белуханың екі негізгі шыңы бар. Шығыс шыңы биігірек болып саналады, ал Батыс шыңы одан сәл аласа. Екеуінің арасында Белуха ершігі деп аталатын ойыс орналасқан. Бұл ерекшелік фотосуреттерден анық байқалады.
- Тау Ресей, Қазақстан, Қытай және Моңғолия шекараларына жақын жерде орналасқан. Мұндай орналасу өңірді Алтайдың маңызды географиялық орталығына айналдырады. Ежелгі замандарда бұл маңнан сауда жолдары өткен. Осы жерлер бай тарихымен және мәдениетімен ерекшеленеді.
- Белуха ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген «Алтайдың алтын таулары» нысанының құрамына кіреді. Мұндай халықаралық мәртебе аймақтың табиғи құндылығын көрсетеді. Мұнда бірегей экожүйелер мен сирек кездесетін жануарлар мекендейді. Сондықтан бұл аумақты қорғау ерекше маңызды.
- Тау массивінің беткейлерінде ондаған мұздық орналасқан. Олар жергілікті өзендердің негізгі тұщы су көздерінің бірі болып саналады. Кейбір мұздықтардың көлемі өте үлкен. Ғалымдар олардың жағдайын тұрақты түрде бақылап отырады.
- Белуханың мұздықтарынан Қатын өзені бастау алады. Кейін ол Бия өзенімен қосылып, Обь өзенін құрайды. Осылайша шың алып өңірдің гидрографиялық жүйесінде маңызды рөл атқарады. Су ресурстары жергілікті халық үшін үлкен маңызға ие.
- Алтай халықтарының көпшілігі Белуханы қасиетті тау деп санайды. Ежелгі заманнан бері оны рухани әлеммен және жоғары күштермен байланыстырған. Кейбір дәстүрлер бүгінгі күнге дейін сақталған. Жергілікті тұрғындар шыңға ерекше құрметпен қарайды.
- Аңыздардың бірінде Белуха маңында Шамбалаға апаратын жол бар деп айтылады. Әртүрлі эзотерикалық ілімдерде Шамбала даналық пен рухани кемелдіктің жасырын елі ретінде сипатталады. Бұл әңгіме мистиктер мен зерттеушілердің назарын өзіне аударды. Соның арқасында тауға деген қызығушылық айтарлықтай артты.
- Суретші әрі философ Николай Рерих Белухаға ерекше көңіл бөлген. Ол бұл өңірді маңызды рухани орталық деп есептеген. Өз экспедициялары кезінде зерттеуші Алтайға келіп, жергілікті аңыздарды зерделеген. Оның еңбектері аймақтың танымал болуына ықпал етті.
- Белуха ауданындағы ауа райы құбылмалы келеді. Ашық аспан аз уақыт ішінде күшті желге немесе қарлы боранға ауысуы мүмкін. Мұндай жағдайлар саяхатшылар үшін қосымша қиындықтар туғызады. Сондықтан шыңға көтерілуге мұқият дайындық қажет.
- Шыңға жасалған алғашқы сәтті көтерілу XX ғасырдың басында жүзеге асты. Экспедиция жолда көптеген қиындыққа тап болған. Соған қарамастан альпинистер мақсатына жетті. Бұл оқиға Алтайды игеру тарихындағы маңызды кезеңдердің біріне айналды.
- Белуха Ресейдегі ең күрделі шыңдардың бірі болып саналады. Альпинистерге мұздықтарды, жарықтарды және тік беткейлерді еңсеруге тура келеді. Биік таудағы жағдайлар тәжірибе мен жақсы дене дайындығын талап етеді. Мұндай сынаққа әр саяхатшы дайын бола бермейді.
- Тау маңында сирек кездесетін жануарлар тіршілік етеді. Олардың қатарында қар барысы мен алтай арқары бар. Бұл жануарлар қорғауды қажет етеді. Олардың санын сақтау маңызды экологиялық міндеттердің бірі болып табылады.
- Белуха өңірі көркем көлдерімен де танымал. Солардың ішінде Ақкем көлі ерекше белгілі. Оның суында қарлы беткейлердің көрінісі шағылысып, ғажайып көрініс қалыптастырады. Бұл жер туристер мен фотографтар арасында өте танымал.
- Шың маңынан археологиялық ескерткіштер табылған. Ғалымдар әртүрлі дәуірде Алтайды мекендеген көне мәдениеттердің іздерін анықтауда. Мұндай жаңалықтар өңір тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Зерттеу жұмыстары қазіргі уақытта да жалғасып жатыр.
- Көптеген саяхатшы бұл жердің ерекше атмосферасын атап өтеді. Кейбірі әсерін табиғаттың сұлулығымен байланыстырса, басқалары рухани сезімдер туралы айтады. Мұндай әсерлерді ғылыми тұрғыдан түсіндіру қиын. Дегенмен олар туристердің әңгімелерінде жиі кездеседі.
- Жаз мезгілінде Белуха етегіне көптеген жорық ұйымдастырылады. Бағыттар күрделілігі мен ұзақтығына қарай ерекшеленеді. Кейбір маршруттар арнайы дайындықсыз адамдарға да қолайлы. Соның арқасында күрделі өрмелеусіз-ақ Алтайдың әсем табиғатын тамашалауға болады.
- Тау маңында сейсмикалық белсенділік жоғары деңгейде байқалады. Мұнда әртүрлі күшке ие жер сілкіністері болып тұрады. Ғалымдар өңірдегі геологиялық үдерістерді зерттейді. Алынған мәліметтер жер қыртысының құрылысын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
- Белуха Алтайдың кейбір өңірлерінің елтаңбалары мен рәміздерінде бейнеленген. Оның келбеті жергілікті бірегейліктің маңызды белгісі болып саналады. Көптеген тұрғын үшін бұл шың туған өлкенің символына айналған. Мұндай көзқарас оның мәдени маңызын көрсетеді.
- Биік таулы аймақтардың ауасы ерекше таза болады. Ірі өнеркәсіп орындарының жоқтығы табиғи ортаның сақталуына ықпал етеді. Көптеген турист ауа тазалығының айрықша екенін атап өтеді. Бұл саяхатты одан әрі тартымды етеді.
- Қыс мезгілінде Белуха маңы қар мен мұз патшалығына айналады. Ауа температурасы өте төмен көрсеткіштерге дейін түсуі мүмкін. Осындай кезеңде табиғи жағдайлар ерекше қатал болады. Қыс уақытында бұл өңірде тек аз ғана экспедиция жұмыс істейді.
- Белуханың фотосуреттері туристік басылымдар мен жолсілтемелердің беттерінде жиі кездеседі. Оның көркем келбеті Алтайдың басты нышандарының бірі саналады. Көптеген саяхатшы бұл шыңды өз көзімен көруді армандайды. Таудың танымалдығы жылдан жылға артып келеді.
- Зерттеушілер климаттық өзгерістерді бағалау үшін Белуха мұздықтарын зерттейді. Мұз жамылғысының жағдайы ұзақ мерзімді табиғи үдерістерді бақылауға мүмкіндік береді. Алынған деректердің ғылыми маңызы өте жоғары. Осындай бақылаулар көптеген жыл бойы жүргізіліп келеді.
- Белуха Алтайдың ең танымал символдарының бірі болып қала береді. Ол табиғи ұлылықты, тарихи мұраны және бай аңыздар әлемін өз бойына біріктірген. Осындай ерекшеліктердің бәрін қатар ұштастыратын таулар өте аз. Сондықтан бұл шыңға деген қызығушылық ондаған жыл бойы бәсеңдеген жоқ.
Белуха – Алтайдың ең биік шыңы ғана емес, табиғат, тарих және мифология тоғысқан ерекше мекен. Оның мұздықтары, көлдері мен көркем көріністері әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдарды таңғалдырып келеді. Біреулер үшін ол ғылыми зерттеу нысаны болса, енді біреулер үшін рухани белгі немесе саяхат мақсаты болып табылады. Осы айбынды тау Еуразиядағы ең таңғажайып табиғи көрікті орындардың бірі ретінде өз мәртебесін сақтап келеді.
