Жануарлар әлемі қарапайым бақылаушының түсінігіне қиын таңғажайып қабілетке ие тіршілік иесіне толы. Бауырымен жорғалаушының арасында бүркемелеу шеберінің беделі баяғыда тұрақты мәдени клишеге айналған жаратылыс ерекше орын алады. Көптеген адам бұл кесірткенің түсін тек қоршаған ландшафтпен қосылу үшін ғана өзгертеді деп шын жүректен сенеді. Дегенмен соңғы онжылдықтың ғылыми зерттеуі бауырымен жорғалаушының терісі жұмыс істеу механизмі туралы осындай кең тараған жаңылысты толықтай жоққа шығарды. Реңк өзгеруінің нағыз себебі бүркемеленуден гөрі эмоциялық күйге, температураға және туысымен қарым-қатынасқа байланысты. Төменде осы таңғажайып жаратылыстың шынайы табиғатын ашып, оның айналасындағы танымал мифті теріске шығаратын он дерек жинақталған.
- Хамелеон түсті негізінен қоршаған ортаға бүркемеленуге емес, туысына белгі жеткізуге өзгертеді. Жарқын түс жарқылы шағылысуға дайын екенін, аумақтық агрессияны немесе күштірек қарсыласқа бағынуды хабарлайды. Ғалым ұрғашысының назарын аудару үшін өтетін көрсетпелі жекпе-жек алдында аталықтың ерекше жарқын болатынын байқады.
- Иридофор деп аталатын бауырымен жорғалаушының терісіндегі арнайы жасуша жарықты белгілі бір тәсілмен шағылыстыратын кішкентай кристалдан тұрады. Осы кристалл арасындағы қашықтықтың өзгеруі жануарға спектрдің әртүрлі реңкі арасында тез ауысуға мүмкіндік береді. Бұл механизмді ғалым салыстырмалы жақында тауып, пигменттің қарапайым қайта бөлінуі туралы ескірген теорияны теріске шығарды.
- Көңіл-күй осы жаратылыстың түс палитрасына айтарлықтай әсер етеді, стресс әдетте анағұрлым күңгірт әрі қою реңкті тудырады. Керісінше, тыныш демалыс күйі жиі теріде жарқын жасыл немесе көгілдір реңкпен қатар жүреді. Малдәрігер тіпті үй жағдайындағы жануардың көңіл-күйінің диагностикалық белгісі ретінде түс өзгерісін пайдаланады.
- Қоршаған орта температурасы бауырымен жорғалаушының өз жабынының реңкін реттеу қабілетіне тікелей әсер етеді. Суық ауа-райы жануарды дене жылуын тиімдірек сіңіру үшін жиі қараюға мәжбүрлейді. Терморегуляцияның бұл қызметі түсті ауыстыру арқылы жүзеге асатын әлеуметтік қарым-қатынастан кем түспейді.
- Осы жаратылыстың көзі бір-бірінен мүлдем тәуелсіз қозғала алады, бұл маңайды дерлік дөңгелек тұрғыда шолуға мүмкіндік береді. Әрбір көз дербес жұмыс істеп, алдыдағы жемтігі мен артыдағы қауіпті бір мезгілде қадағалауға мүмкіндік береді. Жемтігі байқалысымен, екі көз тілмен шабуыл жасар алдында қашықтықты дәл бағалау үшін синхрондалады.
- Хамелеон тілі ұшу кезіндегі реактивті ұшақтың үдеуінен асатын жылдамдықпен атылады. Арнайы серпімді тін сығылған серіппе тәрізді энергия жинап, содан кейін оны бір сәтте босатады. Тілдің жабысқақ ұшы жәндікті іс жүзінде секундтың бөлшегінде ұстап, жемтігіне құтылу мүмкіндігін қалдырмайды.
- Осы бауырымен жорғалаушының көптеген түрінің ағаш бұтағы арасында қосымша тірек үшін спираль тәрізді бұралатын құйрығы бар. Мұндай ілмекті құйрық бесінші аяқ тәрізді қызмет атқарып, жаратылысқа қозғалу кезінде тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Жас дана тропикалық орманның қалың бұтағын зерттеу барысында осы қабілетті ерекше белсенді пайдаланады.
- Мадагаскар осы бауырымен жорғалаушының түр алуан түрлілігінің нағыз астанасы саналады, онда ғылымға белгілі түр тармағының шамамен жартысы мекендейді. Арал материктен миллиондаған жыл бұрын оқшауланып, жергілікті фаунаның мүлдем бірегей эволюциялық жолмен дамуына мүмкіндік берді. Осы тұқымдастың кейбір мадагаскарлық өкілі қиялды таңғалдыратын мөлшерге жетсе, басқасы адам саусағының ұшына сыйып кетеді.
- Салыстырмалы жақында табылған Брукезия микра планетадағы ең кішкентай бауырымен жорғалаушының бірі деп танылды. Осы түрдің ересек данасы айналасында бос орын қалдырмай, сіріңке басына сыйып кете алады. Кішкентай мөлшер жануарға тропикалық орманның түскен жапырағының арасында көптеген жыртқыштан тиімді жасырынуға көмектеседі.
- Хамелеон жеңіл жел лебінің астындағы жапырақтың қозғалысын елестететін таңғажайып баяу, теңселе басатын жүрісіне ие. Мұндай қозғалу стилі маңайдағы әлеуетті жыртқышты шатастыратын өзіндік бүркемелеу қызметін шынымен де атқарады. Бауырымен жорғалаушының әрбір аяғында жіңішке бұтақты берік ұстауға тамаша бейімделген қысқыш тәрізді саусақ бар.
Осы таңғажайып бауырымен жорғалаушыны зерттеу жануарлар әлемінің табиғаты туралы қалыптасқан түсінік қаншалықты жаңылыс болатынын анық көрсетеді. Түс өзгерісінің нақты механизмі қоршаған ортаға қарапайым бүркемелену туралы танымал мифтен әлдеқайда күрделі әрі қызықты болып шықты. Эволюция бұл жаратылысты айналатын көзден жарқыл тілге дейінгі бірегей бейімделудің тұтас қорымен қамтамасыз етті. Әрбір жаңа ғылыми жұмыс зерттеушіні осындай жаратылыстың күрделі биологиясын тереңірек түсінуге жақындата түседі. Хамелеон табиғаттың ең таныс секілді жаратылыста да қаншалықты таңғажайып және көп қырлы бола алатынының жарқын мысалы болып қала береді.
