Эволюция кейде жалпы заңдылықтардан ерекше тыс жағдай жасап, жанды әлемнің таныс топтарына күтпеген қасиет дарытады. Кейбір түрлер туыстарына тән қабілетінен айырылып, орнына тіршілік ету үшін мүлдем басқа артықшылыққа ие болады. Планетамыздың қанатты тұрғындарының арасында ауада ұшудан толықтай бас тартып, су стихиясында шеберлікпен жүзуді таңдаған құс тобы айрықша көзге түседі. Табиғи «фракқа» бөленген бұл қызық жандар құрлықтағы дөрекі жүрісімен де, су астындағы жылдам сымбатымен де адамдардың жүрегін баурап алды. Негізінен Оңтүстік жарты шардың қатал жағдайында өмір сүретін бұл құстар көптеген адам сағат сайын құрып кетер қиын ортада тіршілік ете алатындай бірегей бейімделулерге ие болған. Осы таңғажайып теңіз құстарының ең назар аударарлық ерекшеліктерін жіті қарастырайық.
- Пингвиндер – эволюция барысында қанаты жүзу үшін қуатты қалтқыларға айналған ұшпайтын теңіз құсы. Мұндай мүшенің түрленуі бұл жандарға су астында ауадағы басым көпшілік құсқа қолжетімсіз жылдамдыққа жетуге мүмкіндік берді. Ұшу қабілетінен айрылу су ортасында жүзудегі ерекше шеберлікпен өтелді.
- Бүгінгі күні мөлшері, түсі және мекендейтін аймағы жағынан ерекшеленетін осы құстың шамамен он сегіз түрі белгілі. Ең ірі өкілі – биіктігі бір метрден асатын, салмағы қырық келіге дейін жететін императорлық түр. Ал ең ұсағы – бойы отыз сантиметрден сәл ғана асатын кіші пингвин болып саналады.
- Кең таралған қате пікірге қайшы, бұл құстар тек Антарктидада ғана емес, әлдеқайда жылы климатты аумақтарда да кездеседі. Жекелеген түрлер Оңтүстік Африка, Австралия жағалауларында және тіпті Галапагос аралдарында экваторға жақын жерде де мекендейді. Мұндай мекендеу орнының алуан түрлілігі бұл жандардың әртүрлі климаттық жағдайға ерекше бейімделу қабілетін дәлелдейді.
- Императорлық түр бес жүз метрден асатын тереңдікке сүңгуге қабілетті, бұл оны планетадағы барлық сүңгуші құстардың арасында рекордшыға айналдырады. Мұндай тереңге бату судың орасан зор қысымына қарсы тұру үшін ерекше физиологиялық бейімделу мен зор шыдамдылықты қажет етеді. Ғалымдар ұзақ уақыт бойы құстың ағзасы қалайша осындай ауыр жүктемеге төзе алатынына түсінік бере алмай келді.
- Су астында пингвиндер сағатына отыз алты шақырымға дейін жылдамдыққа жете алады, бұл көрсеткіш көптеген жылдам балықтың жылдамдығымен теңеседі. Дене пішінінің ағысқа қолайлылығы қуатты қалтқымен ұштасып, бұл жандарға олжаны найзағайдай қуып, жыртқыштан жалт беруге мүмкіндік береді. Мұндай ептілік аталған құстардың құрлықта жүргендегі толық епсіздігін өтейді.
- Бұл теңіз тіршілік иесінің қауырсыны алғаш қарағаннан гөрі әлдеқайда күрделі құрылымға ие, себебі ол бірнеше қалың қабат қысқа қауырсыннан тұрады. Мұндай көпқабатты құрылым суыққа тиімді бөгет жасап, тері мұзды суда су өткізбейтін етеді. Құйрық түбіндегі арнайы без май тектес зат бөліп, құс оны қосымша ылғал өткізбеу үшін қауырсынға үнемі жағып отырады.
- Бұл жандардың қара-ақ түсі биологияда контрастты бүркемелену деп аталатын аса маңызды қорғаныс қызметін атқарады. Арқасының қара түсі оны жоғарыдан бақылайтын жыртқышқа мұхиттың терең қараңғылығының аясында дерлік көрінбейтін етеді. Ал ашық түсті қарны, керісінше, төменнен қарағанда судың ашық бетімен астасып, теңіз жыртқышынан қосымша қорғаныс береді.
- Императорлық түр Антарктиданың ең қатал қыс мезгілінде өтетін бірегей көбею тәсілімен ерекшеленеді. Бұл түрдің еркектері жалғыз жұмыртқаны шамамен екі ай бойы табанындағы арнайы тері қатпары астында ұстап, оны күтуге барлық жауапкершілікті өз мойнына алады. Осы уақыт бойы болашақ әкелер дерлік ешнәрсе жемей, ұрпағының тірі қалуы үшін өз салмағының едәуір бөлігінен айырылады.
- Еркектер ұрпағын басып жатқанда, ұрғашылар болашақ балапан үшін тамақ іздеп, ашық мұхитта ұзақ аңшылыққа шығады. Мұндай ата-ана міндетінің бөлінуі Антарктиданың аса ауыр климаттық жағдайында тіршілік етудің бірегей стратегиясын білдіреді. Балапан жұмыртқадан шыққаннан кейін ұрғашысы алып келген олжамен нәрестені сусындату үшін отарға қайта оралады.
- Бұл құстар мыңдаған ұқсас жандар арасында өз серігі мен ұрпағын тек дауыс тембрі арқылы ғана тани алады. Әрбір дана адамның саусақ ізі секілді өзіндік бірегей дауыс үлгісіне ие. Мұндай қабілет кейде жүздеген мың дана бір мезгілде жиналатын алып отарда өмір сүру үшін өте маңызды.
- Түрлердің басым бөлігі бірнеше көбею маусымы бойы тұрақты жұп құрайды, дегенмен бүкіл өмір бойы бір серікке адал болу жағдайы кейбіреулер ойлағаннан сирек кездеседі. Кейбір зерттеулер серікке адалдық деңгейінің осы құстардың әртүрлі түрі арасында айтарлықтай өзгеретінін көрсетеді. Соған қарамастан, көптеген жұп ұрпағын бірлесіп өсіру үшін жыл сайын бір-біріне қайта оралатыны шындық.
- Бұл теңіз құсының отары кейде тым шағын аумақта жүздеген мың данасын біріктіріп, орасан зор көлемге жетеді. Мұндай жиналыс ұжымдық сақтық қағидасы арқасында жыртқыштан қосымша қорғаныс береді. Бірге өмір сүру сондай-ақ оңтүстік ендіктің қатал климатында жас ұрпаққа жылуды тиімдірек сақтауға көмектеседі.
- Бұл жандардың асқазаны бір аңшылық сапарда едәуір мөлшердегі тамақты сыйдыратындай ерекше созылу қабілетіне ие. Рацион негізінен суық суда мекендейтін балықтан, крильден және әртүрлі басаяқты құрттардан тұрады. Ересек дана күніне екі келіге дейін тамақ жей алады, ал ұрпағын асырау кезеңінде бұл көрсеткіш едәуір артады.
- Бұл құстың көзінің үстінде орналасқан арнайы без ағзадан артық тұзды сүзіп шығарудың аса маңызды қызметін атқарады. Мұндай тетік бұл жандарға тұщы су көзі жоқ жағдайда денсаулыққа зиянсыз теңіз суын ішуге мүмкіндік береді, бұл өмір сүру үшін өте маңызды. Артық тұз тұмсықтағы арнайы жолшалар арқылы қоюланған ерітінді түрінде шығарылады.
- Бұл теңіз тіршілік иесінің көзі құрлықта емес, дәл су астында көру үшін тамаша бейімделгендей етіп құрылған. Бұл құстың мүйізгек қабығы дерлік жалпақ, бұл су ортасында жарықтың сынуын өтейді. Осындай ерекшеліктің салдарынан құрлықтағы көру қабілеті су астындағыдан әлдеқайда нашар.
- Бұл құстың сүйек қаңқасы ұшу қажеттілігінің толықтай жоқтығына байланысты басым көпшілік басқа қанаттыға қарағанда әлдеқайда тығыз әрі ауыр. Сүйек тінінің мұндай тығыздығы құсқа тереңге оңай батуға көмектесетін өзіндік балласт қызметін атқарады. Бұл ерекшелік түрдің нақты өмір сүру жағдайына бейімделудің эволюциялық жарқын мысалы болып табылады.
- Императорлық дана олжа іздеп терең суға сүңгу кезінде жиырма минуттан асатын уақыт бойы тыныс алмай тұра алады. Мұндай шыдамдылық жүрек соғысын баяулату және ағзадағы оттегі қорын қайта бөлу секілді арнайы физиологиялық тетіктермен қамтамасыз етіледі. Ғалымдар тірі ағзаның шекті мүмкіндігін жақсырақ түсіну үшін бұл таңғажайып бейімделудің нәзік тұстарын әлі күнге дейін зерттеп келеді.
- Түрлердің басым бөлігінің жас дарасы толық жетілуге және дербес аңшылыққа дайын болғанға дейін ата-ана қамқорлығынан әлдеқайда ерте бас тартады. Мұндай стратегия балапаннан ашық мұхиттың қатал жағдайында қажетті өмір сүру дағдысын тез меңгеруді талап етеді. Дербес өмірдің алғашқы жылында жас ұрпақ арасындағы өлім-жітім мұндай бейімделу қиындығына байланысты жоғары деңгейде қалады.
- Бұл құстың кейбір түрі болашақ ұрпағы үшін материалды мұқият таңдап, ұсақ тастардан ұя салады. Галапагос және басқа да түрдің еркегі таңдаған серігіне мұндай тасты бір түрлі неке сыйы ретінде ұсынады. Зерттеушілер мұндай мінез-құлықты тұрақты жұп құру ниетін білдірудің бір түрі деп қарастырады.
- Осы отбасының қауырсынды туыс тобы көз үстінде жарқын сары қауырсынмен ерекшеленіп, өте қызық және танымал кескінге ие болады. Мұндай әшекей некелесу рәсімінде және сыбайластар арасында әлеуметтік мәртебені көрсетуде маңызды рөл атқарады. Хохолды пингвиннің әртүрлі түрі негізінен субантарктикалық аралдар мен Жаңа Зеландия жағалауында кездеседі.
- Бұл теңіз құсының табиғи жауы ретінде теңіз леопарды, косатка және әртүрлі ірі жыртқыш балық саналады. Құрлықта жұмыртқа мен балапанға негізгі қауіп отар маңында аңшылық ететін поморник және басқа жыртқыш құстан төнеді. Ересек дана қауіп байқалғанда бүкіл топтың бір мезгілде суға сүңгуін қоса алғанда, ұжымдық қорғаныс тактикасын қолданады.
- Бұл жанның өмір сүру ұзақтығы нақты түріне байланысты айтарлықтай өзгеріп, жабайы табиғатта орта есеппен он бестен жиырма жасқа дейін жетеді. Хайуанат бақшасының қолайлы жағдайында ұсталатын жекелеген дана отыз жастан асып өмір сүре алады. Мұндай айырмашылық тұтқында табиғи жыртқыштың болмауы мен тамаққа тұрақты қолжетімділікпен түсіндіріледі.
- Галапагос түрі осы отбасының белгілі барлық популяциясының арасында экваторға осыншалықты жақын мекендейтін жалғыз өкілі саналады. Осы бірегей отардың өмір сүруі тропикалық жағалауға салқын су әкелетін суық Гумбольдт ағысының арқасында мүмкін болды. Жылы климатқа мұндай бейімделу бұл түрді мұхит ағысының өзгеруіне ерекше осал етеді.
- Бұл құстың қауырсыны жыл сайын түлеу деп аталатын, шамамен бірнеше апта созылатын ерекше кезеңде толықтай жаңарады. Басым көпшілік басқа қанаттыдан айырмашылығы, бұл жандар осындай үдеріс кезінде қауырсынның су өткізбеу қасиетін уақытша жоғалтуға байланысты құрлықты тастап кете алмайды. Мұхитта аңшылық жасау мүмкіндігі толықтай жойылғандықтан, құс бүкіл түлеу кезеңінде аштыққа шыдауға мәжбүр болады.
- Бұл теңіз құсының ірі отарындағы әлеуметтік құрылым әртүрлі дыбыстық белгі мен дене қалпынан тұратын күрделі байланыс жүйесін қамтиды. Зерттеушілер алаңдаушылықты білдіру, серік іздеу немесе ата-ана мен ұрпақ арасындағы қатынас үшін қолданылатын бірнеше түрлі айқай түрін ажыратады. Байланыстың мұндай күрделілігі алғаш қарағанда қарапайым көрінетін бұл жандардың дамыған танымдық қабілетін дәлелдейді.
- Императорлық түр «тасбақа қабыршағы» деп аталатын тығыз топ құрап, мұнда мыңдаған дана арктикалық суықтан қорғану үшін кезекпен бір-бірін алмастырып отырады. Мұндай стратегия әрбір жеке данаға топтың шетіне қарағанда температурасы едәуір жоғары ортасында мезгіл-мезгіл болуға мүмкіндік береді. Ғалымдардың есептеуінше, мұндай ынтымақтастық тығыз топтың ішкі температурасын бірнеше градусқа көтере алады.
- Австралия мен Жаңа Зеландия жағалауын мекендейтін кіші түр жыртқыш шабуылының қаупін азайту үшін құрлыққа тек қараңғы түскенде ғана шығады. Мұндай мінез-құлық кешкі белсенділік деп аталып, жағалау бойында өмір сүру жағдайына тиімді бейімделуді білдіреді. Туристер жиі осы ұсақ құстың түнгі шеруін қасақана бақылап көру үшін арнайы келеді.
- Бұл жанның тұмсығы нақты түрдің белгілі бір олжаға мамандануына байланысты пішіні мен көлемі жағынан айтарлықтай өзгереді. Негізінен балықпен қоректенетін түрдің тұмсығы ұзынырақ әрі үшкір болса, крильге маманданған түрдікі қысқарақ пішінге ие. Мұндай мамандану әртүрлі түрдің тамақ ресурсы үшін бәсекені азайта отырып, тиімді бірге өмір сүруіне мүмкіндік береді.
- Бұл құс мұздай суда жылудың артық жоғалуының алдын алатын табан мен қалтқыдағы бірегей жылу алмасу жүйесіне ие. Осы дене бөліктеріндегі қан тамырлары жүрекке қайтатын суық көктамыр қанын жылы артерия қаны жылытатындай орналасқан. Мұндай қарсы ағынды жылу алмасу тетігі басқа да арктикалық және антарктикалық жануарда кездеседі.
- Кейбір зерттеуші бұл теңіз тіршілік иесінде, әсіресе популяцияның жас дарасы арасында айқын байқалатын ойын мінез-құлқының элементін атап өтеді. Мұндай жандар мамандар өзіндік көңіл көтеру түрі әрі бір мезгілде қозғалыс кезінде энергияны үнемдеудің тиімді тәсілі деп атайтын, ішке жатып мұз үстімен сырғанай алады. Мұндай сырғанау жас ұрпаққа мұхитқа алғаш шыққанға дейін қозғалыс үйлесімділігін меңгеруге көмектеседі.
- Папуа пингвині деп аталатын антарктикалық түр осы құс отбасының ішіндегі ең жылдам жүзуші деп танылған. Бұл рекордшының тіркелген ең жоғары жылдамдығы олжаны белсенді қуу кезінде сағатына қырық шақырымға жақындайды. Мұндай көрсеткіш папуа өкілін Оңтүстік жарты шардың су асты әлеміндегі нағыз спринтерге айналдырады.
- Бұл құстың көптеген түрі ұзақ теңіз саяхатынан кейін жыл сайын дәл сол ұя салатын жерге қайта оралып, белгілі бір мекенге ғажайып берілгендік танытады. Белгілі бір аумаққа осындай бауыр басу ғылымда филопатрия деп аталып, көптеген теңіз құсына тән. Ғалымдар мұндай дәл бағдарлаудың магниттік сезім мен жағалаудың көзге көрінетін белгілерін ұштастыруға негізделген деп болжайды.
- Климаттың өзгеруі бұл құстың көптеген түрі үшін, әсіресе планетаның полярлық аймағын мекендейтіндер үшін елеулі қауіп төндіреді. Теңіз мұзының аумағы азаюы осы осал жандардың тамақ ресурсына және көбею орнына қолжетімділігіне тікелей әсер етеді. Табиғат қорғау ұйымдары мұндай климаттық өзгеріске байланысты жекелеген популяцияның алаңдатарлық түрде азайғанын үнемі тіркеп отырады.
- Түрлердің басым бөлігінің балапаны ересек дараның су өткізбейтін қауырсынынан түбегейлі ерекшеленетін жұмсақ мамық жамылғымен туылады. Мұндай алғашқы жамылғы судан қажетті қорғаныс бермейтіндіктен, балапан ересек қауырсын толық қалыптасқанға дейін құрлықта қалады. Ата-анасы жас дара мұхитта дербес өмір сүруге толық дайын болғанға дейін өсіп келе жатқан ұрпағын тамақтандыруды жалғастырады.
- Осы отбасының жекелеген өкілі бетінде жылдам қозғалу кезінде дельфин секілді судан лап беру қабілетін керемет көрсетеді. «Порпойзинг» деп аталатын мұндай тәсіл жандарға жүзу жылдамдығын айтарлықтай төмендетпей тыныс алуға мүмкіндік береді. Бір мезгілде мұндай секірулер бетте олжаны күтіп тұрған жасырын су асты жыртқышынан жалтарысуға көмектеседі.
- Кейбір полярлық зерттеу станциясы арнайы камералар мен серіктік мониторинг көмегімен бұл құстың отарын үздіксіз бақылап отырады. Мұндай технология ғалымдарға нәзік экожүйенің табиғи ортасына тікелей араласпай-ақ популяция жай-күйін қадағалауға мүмкіндік береді. Жиналған дерек бүкіл әлемдегі жойылып бара жатқан түрді қорғаудың тиімдірек стратегиясын қалыптастыруға көмектеседі.
- Тек Жаңа Зеландия аумағында ғана мекендейтін сары көзді түр осы отбасының планетадағы ең сирек кездесетін өкілдерінің бірі саналады. Осы осал популяцияның жалпы саны бар-жоғы бірнеше мыңдаған данамен шектеліп, табиғат қорғау мамандарын елеулі алаңдатады. Бұл сирек түрдің тіршілік етуіне негізгі қауіп ретінде табиғи мекендеу ортасының бұзылуы мен адам әкелген жануардың жыртқыштығы қала береді.
- Бұл жандар жүздеген шақырымға созылған ұзақ теңіз саяхатынан кейін де үйіне қатесіз жол табуға мүмкіндік беретін дамыған кеңістіктегі бағдарлау сезіміне ие. Ғалымдар құстың күн бойынша бағдарлау, Жердің магнит өрісі және жағалау сызығының сипатты белгілерін есте сақтауды ұштастыратынын болжайды. Мұндай навигациялық қабілет әлі күнге дейін белсенді ғылыми зерттеудің нысаны болып қала береді.
- Әлемдегі кейбір хайуанат бақшасы мен океанариум бұл құсты тұтқында сәтті өсіріп, жойылып бара жатқан түрді сақтауға және кең жұртшылықты ағартуға үлес қосуда. Мұндай мекеме осы теңіз тіршілік иесінің табиғи мекендеу ортасына барынша жақын жасанды жағдай жасайды. Көптеген келуші дәл осындай білім беру бағдарламасының арқасында бұл құстың ғажайып әлемімен алғаш рет танысады.
- Осы теңіз құсын сақтау мәселесіне қоғам назарын аудару мақсатында жыл сайын жиырма бесінші сәуірде халықаралық күн атап өтіледі. Әртүрлі табиғат қорғау ұйымы осы күні жойылып бара жатқан популяцияны қорғауға арналған білім беру шарасы мен қаражат жинау науқанын өткізеді. Мұндай бастама адамзаттың планета биоалуантүрлілігін сақтауға деген жауапты көзқарасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Бұл таңғажайып теңіз құсының көп қырлы әлемі табиғаттың тіршілік ету жолын іздеуде қаншалықты тапқыр бола алатынын айқын дәлелдейді. Ауада ұшу қабілетінен айырылу бұл жандар үшін су стихиясын бағындырудың мүлдем басқа, одан кем әсерлі емес талантына ие болумен өтелді. Бүгінде көптеген түрдің тағдыры адамзаттың өз қажеттілігі мен полярлық аймақтың нәзік экожүйесін сақтау арасында тепе-теңдік табу қабілетіне тікелей байланысты. Мұндай бірегей бейімделуді зерттеу эволюциялық үдеріс пен планетамыздағы тіршілік нысанының таңғажайып әртүрлілігі туралы түсінігіміздің шегін кеңейте береді.
