Қояндар туралы 22 қызықты дерек – қуаныштан емес, қауіпті ескерту үшін табанымен дабылдайтын жануарлар

Жабайы табиғатта сырт көзге қарапайым көрінгенімен, мінез-құлқы таңғаларлық күрделі тіршілік иелері көп. Солардың бірі – қоян, бала кезден ертегі мен сурет арқылы таныс болғанымен, кең жұртшылық үшін шын мәнінде толық ашыла қоймаған аң. Халық аңыздары оны қорқақ әрі қорғансыз етіп көрсетеді, ал шын мәнінде бұл – төзімді, зерек және тіршілікке өте жақсы бейімделген жануар. Көпшілік мәдениетте қоянға телінетін қимылдар мен дыбыстардың шынайы мағынасы мүлде басқа, мысалы, әйгілі артқы аяқпен «тарсылдату» қуаныш белгісі емес, туыстарына бағытталған дабыл сигналы. Мұндай және өзге де деректердің астарында миллиондаған жылдық эволюция қалыптастырған бай биология жатыр. Төмендегі 22 дерек осы аңды мүлде жаңа қырынан танытады.

1. Артқы аяқпен тарсылдату – жақсы көңіл күйдің емес, қауіптің белгісі. Жыртқышты сезген қоян жерді қатты ұрып, алыстан сезілетін діріл тудырады. Мұндай байланыс тәсілі шөп пен бұта қалың өскен ортада, көзбен шолу қиын болған жағдайда, ерекше тиімді.
2. Қоян мен үй қояны – түбегейлі бөлек жануарлар, дегенмен оларды жиі шатастырады. Қоянның төлі көзі ашық, жүні бар және туған соң көп ұзамай өздігінен қозғала алады. Ал үй қоянының күшігі соқыр әрі жалаңаш болып туады және алғашқы апталарда толықтай анасына тәуелді.
3. Қоянның құлағы 15–20 сантиметрге дейін жетіп, бір-бірінен тәуелсіз қозғала алады. Осындай құрылым жануарға басын бұрмай-ақ бірнеше бағыттағы дыбысты қатар бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ірі құлақ қалқандары қан тамырлары арқылы артық жылуды шығарып, дене температурасын реттейді.
4. Далалық қоян қауіп төнген сәтте сағатына 70–80 километр жылдамдыққа жетеді. Ол түзу сызықпен жүгірмей, әр бірнеше секірістен кейін бағытын күрт өзгертіп, ирелеңдейді. Мұндай әдіс қозғалыс траекториясын тез өзгерте алмайтын жыртқыштарды жаңылдырады.
5. Қоян толық жылдамдықпен жүгіргенде бір секірісте үш метрге дейін қарғи алады. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда ұзын әрі қуатты, бұл оған екпінді серпіліс береді. Осы анатомиялық ерекшелік оны өзімен шамалас құрлық жануарлары арасында ең жылдамдарының біріне айналдырады.
6. Қояндар цекотрофияны қолданады – олар қоректік заттар мен бактерияларға бай жұмсақ нәжістің ерекше түрін қайта жейді. Бұл үрдіс ішек арқылы алғаш өткенде толық сіңбеген заттарды қайта игеруге мүмкіндік береді. Мұндай стратегия ірі талшықты өсімдік қорегін ұзақ қорыта алмау шектеуін өтейді.
7. Қоянның көзі бастың екі бүйірінде орналасқан және шамамен 360 градусқа жуық шолуды қамтамасыз етеді. Яғни ол басын бұрмай-ақ артындағы қозғалысты көре алады. Тек тұмсықтың дәл алдында шағын «соқыр аймақ» бар, оны өткір иіс сезу мен сезімтал мұртшалар өтейді.
8. Қояндар негізінен іңірде және түнде белсенді, дегенмен күндіз де қозғалыста болуы мүмкін. Олардың торқабық қабатында әлсіз жарықта көруге жауап беретін таяқша фоторецепторлар өте көп. Соның арқасында олар қараңғыда еркін бағдарланып, көптеген жыртқыштардан басымдық алады.
9. Ақ қоян жыл мезгіліне қарай жүнінің түсін өзгертеді – жазда сұрғылт-қоңыр, ал қыста қардай аппақ болады. Бұл өзгеріс ауа температурасына емес, күн ұзақтығына байланысты іске асады. Қар үстінде қозғалыссыз жатқан ақ қоянды бірнеше метр жерден байқау өте қиын.
10. Қояндар әдетте үнсіз тіршілік етеді және күнделікті жағдайда сирек дыбыс шығарады. Алайда қатты қорыққанда немесе ауырсынғанда олар бала жылағандай шыңғырып жіберуі мүмкін. Бұл тосын әрі өткір дыбыс жыртқышты бір сәтке абдыратып, сол мезет өмірін сақтап қалуы ықтимал.
11. Ұрғашы қоян алғашқы буаздығы аяқталмай тұрып қайта ұрықтана алады, бұл құбылыс суперфетация деп аталады. Оның жатынында әртүрлі даму сатысындағы ұрықтар қатар жетіле береді. Мұндай ерекшелік сүтқоректілер арасында өте сирек кездеседі және қояндардың тез көбеюіне жағдай жасайды.
12. Бір аналық жылына түріне және тіршілік жағдайына қарай 10–20 төлі дүниеге әкеле алады. Қоян анасы төлін тәулігіне небәрі бірнеше минут қана емізіп, жанында ұзақ аялдамайды. Бұл мінез-құлық жыртқыштардың жасырылған орынға назар аудару қаупін азайтады.
13. Қоянның миы толық босаңсу күйінде ұзақ болуға бейімделмеген. Тыныш жатқанның өзінде оның жүйке жүйесі жоғары дайындық режимінде тұрады және қашу реакциясын лезде іске қосады. Зерттеулер бұл аңдардың тосын тітіркендіргішке жауап беру шегі өзімен шамалас көптеген кеміргіштерден әлдеқайда төмен екенін көрсетті.
14. Қояндар бір-бірімен тек аяқ тарсылдату арқылы емес, иіс белгілері арқылы да байланысады. Иек астында және шат аймағында орналасқан арнайы бездер бөлетін иіспен олар аумағын белгілеп, өз қатысуын білдіреді. Бұл химиялық ақпарат адам көзіне көрінбегенімен, жануарлар үшін маңызды мәлімет тасиды.
15. Далалық қоян ашық кеңістіктерді – алқаптар мен далаларды ұнатады, ал ақ қоян орман шеті мен бұталы аймақтарды қалайды. Екі түр бір өңірде қатар өмір сүргенде әрқайсысы өз экологиялық орнын иеленіп, бір-бірімен тікелей бәсекеге түсе бермейді. Мұндай бөлініс туыстас түрлердің экологиялық мамандануына классикалық мысал болады.
16. Қыста қояндар қысқы ұйқыға жатпайды және қатты аязда да белсенді тіршілік етеді. Қалың түбіт пен тығыз жүн қабаты минус отыз градустан төмен температурада да жылуды сақтайтын тиімді жылу оқшаулау жасайды. Қатты жүнмен қапталған жалпақ табандары қарға батпайтындай «қар аяқ киім» қызметін атқарады.
17. Қояндар экожүйеде қоректік тізбектің маңызды буыны болып саналады. Түлкі, қасқыр, сілеусін, бүркіт, үкі және басқа да жыртқыштар олардың санына едәуір тәуелді. Белгілі бір өңірде бұл аңдардың күрт азаюы бүкіл жыртқыш қауымдастығына әсер етеді.
18. Қоян саны шамамен 10–11 жылдық циклмен ауытқып отырады. Көбею кезеңінен кейін аурулар, азық тапшылығы және жыртқыштар қысымының артуы салдарынан күрт төмендеу байқалады. Бұл циклдер соншалық тұрақты, ғалымдар оларды «жыртқыш – жемтік» өзара байланысын зерттеу үлгісі ретінде қолданады.
19. Қояндар жүзе алады, бірақ мұны аса қажет жағдайда ғана жасайды. Су айдынын кесіп өткенде олар қуатты артқы аяқтарын қозғаушы күш ретінде пайдаланып, басын судан жоғары ұстайды. Жыртқыштан қашып, ені бірнеше жүз метр өзендерді жүзіп өткен жағдайлар тіркелген.
20. Табиғатта қоянның өмір сүру ұзақтығы көбіне 4–5 жылдан аспайды, себебі жыртқыштар мен аурулар үнемі қауіп төндіреді. Қауіп аз ортада, мысалы, қолға үйретілген жағдайда, кейбір даралар 10–12 жылға дейін өмір сүрген. Бұл айырмашылық олардың жабайы ортадағы тіршілігінің қаншалықты ауыр екенін көрсетеді.
21. «Наурыз қояны» бейнесі еуропалық фольклорда кең таралған және ол көктемгі шағылысу маусымындағы шынайы мінез-құлықты бейнелейді. Көктемде аталықтар артқы аяқтарына тік тұрып, алдыңғыларымен соққы жасап, боксқа ұқсас шайқас өткізеді. Қызығы, кейде тым табанды үміткерді ұрғашы өзі қуып жібереді.
22. Ертегілер мен мысалдарда қоянға таңылған қорқақ бейне биологиялық тұрғыдан әділетсіз. Аналықтар төлін қорғау үшін өзінен ірі жануарларға да қарсы шабуыл жасай алады. Сақтық пен дер кезінде жасырыну – қорқақтық емес, миллиондаған жылдық табиғи сұрыпталу жетілдірген өмір сүру стратегиясы.

Қояндар көпшілік ойлағаннан әлдеқайда күрделі әрі қызықты тіршілік иелері. Олардың мінез-құлқы, физиологиясы және бейімделу тетіктері ғылым үшін әлі толық зерттелмеген бай материал ұсынады. Адамның бұл жануарларға деген көзқарасы уақыт өте өзгере бастады – тек аңшылық нысанынан гөрі, табиғаттың маңызды бөлігі ретінде қабылдау артып келеді. Тіпті бізге таныс көрінетін жаратылыстың шынайы болмысын түсіну тірі әлемді тереңірек сезінуге көмектеседі және әрбір қимылдың артында эволюция мұқият қалыптастырған қисын жатқанын еске салады.