Ғарыш күнделікті өмірден алыс әрі қатысы жоқ дүние сияқты көрінеді – бірақ бір күні таңертең телефон навигаторы дұрыс жұмыс істемей, бас ауыртып, спутниктік теледидар істен шыққанда бәрі өзгереді. Осындай жайсыздықтардың артында жиі бір ғана құбылыс тұрады – Күн белсенділігінен туындайтын магниттік дауыл. Көкжиекте үйреншікті көрінетін Күн шын мәнінде аса динамикалық әрі болжап болмайтын жұлдыз. Ол мезгіл-мезгіл ғарышқа орасан қуатқа ие зарядталған бөлшектер ағындарын лақтырып отырады. Бұл ағындар Жерге жеткенде планетаның магнит өрісін бұзып, поляр шұғыласынан бастап электр желілеріндегі ақауларға дейінгі тізбекті салдарларды туындатады. Магниттік дауылдардың табиғатын түсіну олардың әсеріне дайындалуға ғана емес, адамзат ондаған жыл бойы қалыптастырған технологиялық инфрақұрылымның қаншалық нәзік екенін ұғынуға мүмкіндік береді.
- Магниттік дауыл – Күн желінің Жердің магнит өрісімен өзара әрекеттесуінен туындайтын магнитосфераның бұзылысы. Күн желі – протондар мен электрондардан тұратын зарядталған бөлшектердің үздіксіз ағыны. Күндегі жарқылдар кезінде оның қарқындылығы ондаған және жүздеген есе артады. Осылайша әдеттегі «самал» нағыз ғарыштық дауылға айналады.
- Күшті дауылдардың көпшілігінің көзі – короналық массаның лақтырылуы. Бұл – Күн тәжінен шығарылатын магниттелген плазманың алып бұлттары. Бір ғана лақтыру он миллиард тоннаға дейін затты қамтуы мүмкін. Ол секундына 250–3 000 шақырым жылдамдықпен қозғалып, Жер орбитасына бір-үш тәулікте жетеді.
- Магниттік дауылдардың қарқындылығы Kp шкаласы бойынша 0-ден 9-ға дейін өлшенеді. 5 және одан жоғары мәндер ресми түрде геомагниттік дауыл деп есептеледі. Ең қуатты құбылыстар NOAA агенттігінің G1–G5 жіктемесімен белгіленеді. Бұл ұйым ғарыштық ауа райын үздіксіз бақылайды.
- Тарихтағы ең күшті магниттік дауыл 1859 жылдың қыркүйегінде тіркелді. Ол «Каррингтон оқиғасы» деген атаумен белгілі. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы телеграф аппараттары ұшқын шығарып, қағазды тұтатты. Кейбірі қуат көзіне қосылмай-ақ атмосферадан индукцияланған токпен жұмыс істеді.
- Егер Каррингтон деңгейіндегі құбылыс бүгін қайталанса, салдары аса ауыр болар еді. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының 2008 жылғы бағалауына сәйкес, экономикалық шығын бір-екі триллион долларға жетуі мүмкін. Электр желілеріндегі трансформаторлар жаппай күйіп кетер еді. Инфрақұрылымды қалпына келтіру жылдарға созылар еді.
- Геомагниттік дауылдардың адам денсаулығына әсері жөнінде ғылыми пікірталас жалғасуда. Дегенмен кей зерттеулер статистикалық байланыс бар екенін көрсетеді. Мәскеу клиникаларының деректерін талдаған кардиологтар күшті дауыл күндері гипертониялық криз бен инфаркт жағдайлары 15–20 пайызға артатынын анықтады. Бұл магниттік тербелістердің қан тұтқырлығына және тамыр тонусына ықпалымен түсіндіріледі.
- Жүрек-қантамыр аурулары бар адамдар ерекше осал келеді. Метеосезімтал науқастар да әсерді айқын сезеді. Бір гипотеза бойынша айнымалы магнит өрістері мелатонин гормонының жұмысын өзгертеді. Ал бұл гормон тәуліктік ырғақ пен иммундық жауапты реттейді.
- Күшті дауылдар технологияға бірнеше бағытта әсер етеді. Ең алдымен спутниктер зардап шегеді. Зарядталған бөлшектер күн батареяларын және борттық электрониканы бүлдіреді. Орбитадағы аппараттардың мерзімінен бұрын істен шығуының елеулі бөлігі осы құбылыспен байланысты.
- GPS жүйелері күшті дауыл кезінде дәлдігін жоғалтады. Бұл авиация, теңіз навигациясы және дәлме-дәл егіншілік үшін қауіп төндіреді. Ионосфера бөлшектер әсерінен біркелкі болмай қалады. Навигациялық сигналдар кешігеді әрі бұрмаланады.
- Қысқа толқынды радиобайланыс геомагниттік белсенділік кезінде бұзылады немесе толық үзіледі. Бұл байланыс түрі мұхит үстіндегі авиация үшін аса маңызды. Әскери коммуникацияларда да қолданылады. Полярлық бағыттағы рейстер жиі оңтүстікке ауыстырылады.
- Күн белсенділігі шамамен 11 жылдық циклге бағынады. Осы кезеңде дақтар саны мен жарқыл жиілігі артып, кейін азаяды. Максимум кезінде геомагниттік дауылдар саны көбейеді. Сондықтан ғалымдар спутник операторларын, энергетиктерді және әуе компанияларын алдын ала ескертеді.
- Поляр шұғыласы – магниттік дауылдардың көркем жанама әсері. Солтүстік жарты шарда оны аврора бореалис деп атайды. Оңтүстікте аврора аустралис деп аталады. Зарядталған бөлшектер атмосфераға еніп, оттегі мен азот атомдарын қоздырады.
Магниттік дауылдар Жердегі өмірдің ғарыштағы үдерістермен тығыз байланысын айқын көрсетеді. Адамзат спутниктік технологияларға, электр желілеріне және цифрлық инфрақұрылымға тәуелді болған сайын осалдық та арта түседі. Ғарыштық ауа райын болжау жүйелерін жетілдіру және қорғалған байланыс арналарының резервін құру – енді тек ғылыми міндет емес. Бұл ұлттық және халықаралық қауіпсіздіктің маңызды шартына айналды. Күнді «тыңдай» білу – мистикалық ұғым емес, болашақта тұтас мемлекеттерді технологиялық күйреуден сақтай алатын прагматикалық дағды.
