Айсбергтер туралы 27 қызықты дерек – массасының 90%-ы су астында жасырынған мұзды алыптар

Табиғат құпия сақтаудың шебері – кейде оның ең ғаламат туындылары адам көзіне толық көрінбей қалады. Мұхит тереңінде тұтас тау жоталары, суасты жанартаулары және ғылымға кездейсоқ белгілі болған тіршілік иелері жасырынған. Алайда көзге көрінетін айбыны мен астарында жатқан орасан бөлікті қатар біріктіретін құбылыстардың ішінде айсбергтен асқан айқын әрі символдық нысан жоқ. Бұл мұзды алып ашық теңізде баяу қалқып, қуатының аз ғана бөлігін көрсетеді, ал негізгі массасы суық тереңдікте жатады. Айсбергтер миллиондаған жыл бойы қалыптасып, адамзат тарихындағы ірі апаттарға себеп болып, бүгінде де Жер климатына ықпал етуде. Сондықтан олар әдетте ойлағаннан әлдеқайда терең назар аударуға лайық.

1. «Айсберг» сөзі көптеген еуропалық тілдерге нидерландтың «ijsberg» сөзінен енген. Ол «мұзды тау» дегенді білдіреді. Атаудың өзі бұл құбылыстың табиғатын дәл сипаттайды. Ең ірі мұз массивтері кей мемлекеттердің аумағымен теңеседі.
2. Айсберг көлемінің шамамен 90 пайызы судың астында жатады. Бұл қатынас жасырын мән туралы әйгілі метафораға негіз болды. Себебі мұздың тығыздығы шамамен 917 килограмм текше метрге тең. Ал теңіз суының тығыздығы шамамен 1 025 килограмм текше метрді құрайды.
3. Айсбергтер калвинг деп аталатын үдеріс нәтижесінде түзіледі. Бұл мұздықтың шеті немесе шельфтік қалқаннан ірі бөліктің үзілуі. Үзілу сәті қатты гүрсілмен қатар жүреді. Пайда болған толқындар едәуір қашықтықтағы шағын кемені аударып жіберуі мүмкін.
4. Ең ірі тіркелген айсберг B-15 деп аталды. Ол 2000 жылдың наурызында Антарктидадағы Росс мұздығынан бөлініп шықты. Аумағы шамамен 11 000 шаршы шақырым болды. Бұл Ямайка көлеміне жуық.
5. Антарктида – әлемдегі айсбергтердің негізгі көзі. Мұхиттағы қалқып жүрген мұз массасының 93 пайызы осы құрлықтан шығады. Гренландия екінші орында тұр. Ол жыл сайын 10 000–15 000 жаңа мұз тауын Солтүстік Атлантикаға жібереді.
6. Айсберг мұзының жасы жүздеген мың жылға жетуі мүмкін. Мамонттар дәуірінде жауған қар қабаттанып тығыз мұзға айналған. Ол мұздық ішінде баяу жылжып, мыңдаған жылдан кейін ғана теңізге жетеді. Осылайша көне атмосфераның ізі мұзда сақталады.
7. Айсбергтердің түсі әртүрлі болады. Ақ, көк және кейде жасыл реңктер кездеседі. Тығыз мұз қызыл спектрді сіңіріп, көк түсті шағылыстырады. Жасыл реңкті теңіз түбіндегі органикалық қоспалар береді.
8. Жолақты айсбергтер климаттық дәуірлердің геологиялық шежіресін сақтайды. Қара қабаттар мұздық қозғалғанда жыныстарды ілестіріп әкелгенін көрсетеді. Көк жолақтар еріп, қайта қатқан кезеңдерді білдіреді. Мұздың әр қабаты – өткен уақыттың куәсі.
9. 1912 жылы сәуірде «Титаник» айсбергке соғылып, 1 500-ден астам адам қаза тапты. Бұл оқиға теңіз қауіпсіздігіне көзқарасты түбегейлі өзгертті. Ғалымдар апатқа себеп болған мұз массиві Гренландиядан екі-үш жыл бұрын бөлінгенін есептеді. Оның су үстіндегі биіктігі шамамен 50–100 метр болған.
10. Осы апаттан кейін 1914 жылы Халықаралық мұз патрулі құрылды. Ол Солтүстік Атлантикадағы қауіпті мұз массивтерін бақылайды. Кемелерге олардың орны туралы хабар береді. Бір ғасырдан астам уақыт ішінде бақыланатын бағыттарда айсбергпен соқтығысып адам шығыны тіркелмеген.
11. Айсбергтің қозғалысын теңіз ағыстары, жел және суасты пішіні айқындайды. Негізгі масса судың астында болғандықтан, ағыстар шешуші рөл атқарады. Сондықтан мұз тауы кейде желге қарсы бағытта қозғалады. Бұл құбылыс теңізшілерді жиі таңғалдырған.
12. Айсбергтің өмір сүру ұзақтығы көлемі мен дрейф жолына байланысты. Шағын гренландиялық үлгілер бірнеше айда еріп кетеді. Антарктикалық алыптар жылдар бойы сақталуы мүмкін. Кейбірі оңтүстік мұхиттың үлкен бөлігін айналып өтеді.
13. Айсбергтің еруі біркелкі жүрмейді. Судың астындағы бөлік жылы ағыстар әсерінен тезірек азаяды. Соның салдарынан ауырлық орталығы өзгереді. Мұз тауы кенет аударылып, бірнеше метрлік толқын тудырады.
14. Ірі айсбергтердегі тұщы су қоры өте мол. Бір антарктикалық алып бірнеше жыл бойы ірі қаланы сумен қамтамасыз ете алады. 1970-жылдардан бері оларды құрғақ аймақтарға сүйреп апару жобалары ұсынылды. Алайда экономикалық тұрғыдан тиімді шешім табылмаған.
15. Айсбергтер айналасындағы теңіз биологиясына ықпал етеді. Еру барысында минералдар мен темір бөлінеді. Бұл фитопланктонның жаппай көбеюіне әкеледі. Нәтижесінде крильден бастап киттерге дейінгі экожүйе жиналады.
16. Мұз массивтерінің акустикалық «дауысы» бар. Еру кезінде пайда болатын жарықтар төмен жиілікті дыбыс шығарады. Гидрофондар оны мыңдаған шақырымнан тіркей алады. Ғалымдар осы арқылы айсбергтерді қадағалайды.
17. Пішіні оның шығу тегі мен эрозия деңгейіне байланысты. Антарктикалық айсбергтер көбіне үсті жазық табақ тәрізді болады. Гренландиялық үлгілер пирамида не күмбез пішінін алады. Бұл – біркелкі емес ерудің нәтижесі.
18. Кей айсбергтер тұтас тіршілік ортасына айналады. Бетінде пингвиндер мен теңіз құстары тұрақтайды. Тюлендер оны демалыс алаңы ретінде пайдаланады. Кейде мұзды платформа ашық теңіздегі тіршілік оазисіне айналады.
19. Айсбергтердің еруі мұхит деңгейінің көтерілуіне ықпал етеді. Қалқып тұрған мұз ерігенде жалпы су көлемі өзгермейді. Алайда құрлықтан келген мұз бұрын жаһандық айналымнан тыс болған суды қосады. Сондықтан әсері толықтай бейтарап емес.
20. 2021 жылы Антарктидадағы Ронне шельфінен A-76 айсбергі бөлінді. Оның аумағы шамамен 4 320 шаршы шақырым болды. Сол кезеңде бұл ең ірі қалқымалы мұз нысаны саналды. Ұзындығы 170 шақырымға жетті.
21. Ғалымдар айсбергтерді климаттық архив ретінде пайдаланады. Мұз ішіндегі ауа көпіршіктері көне атмосфера үлгілерін сақтайды. Оларды талдау арқылы парниктік газдар деңгейін анықтайды. Бұл деректер адам өлшемдерінен бұрынғы кезеңдерді көрсетеді.
22. Айсбергтер бұқаралық мәдениетте жасырын қауіптің символына айналды. Дегенмен олар қазіргі кеме қатынасы үшін де нақты қатер төндіреді. Канада мен Норвегия жағалауындағы мұнай платформалары арнайы бақылау жүйесімен жабдықталған. Кейбір нысандар қауіпті траекториядан сүйретіліп әкетіледі.
23. Мұз таулары өз микроклиматын қалыптастыра алады. Суық ауа жергілікті тұман тудырады. Жел бағыты бірнеше шақырым радиуста өзгереді. Желкенді дәуірдегі теңізшілер мұны жаман белгі санаған.
24. Айсбергтерді бақылау үшін радарлық және спутниктік жүйелер қолданылады. NASA және Еуропалық ғарыш агенттігі осы жұмыспен айналысады. Заманауи спутниктер ұзындығы он метрден асатын нысандарды анықтай алады. Машиналық оқыту алгоритмдері мыңдаған фрагментті жіктейді.
25. Үлкен айсбергтердің құлауы цунами туындатуы мүмкін. 2018 жылы Гренландиядағы Хелхейм мұздығының бөлігі бөлініп, 90 метрлік толқын пайда болды. Ол Нуугааттиак елді мекенін қиратып, адам шығынынсыз аяқталды. Бұл табиғат күшінің айғағы.
26. Жаһандық жылыну айсберг түзілуін жеделдетті. Антарктикалық мұздықтар 1990-жылдармен салыстырғанда алты есе жылдам масса жоғалтуда. Шельфтік мұздықтардан ірі бөліктер жиі үзіледі. Бұрын ғасырларға созылған үдеріс енді жылдар ішінде жүреді.
27. Қауіпті болғанына қарамастан, айсбергтер туристерді тартады. Экспедициялық кемелер Гренландия, Исландия және Антарктида жағалауына саяхат ұйымдастырады. Қалвинг сәтін көру ерекше әсер сыйлайды. Бұл көрініс сұлулықпен қатар климаттық тепе-теңдіктің нәзіктігін еске салады.

Айсбергтер – жай ғана әсем табиғи көрініс емес, Жер тарихының тірі куәгерлері. Олар өткен мыңжылдықтардың климаттық деректерін сақтайды. Планета жылынған сайын бұл мұз архивтері тез еріп барады. Сондықтан зерттеудің маңызы арта түсуде. Су деңгейінің көтерілуі мен климат жүйелерінің өзгеруі айсбергтерді заманымыздың басты индикаторына айналдырды. Мүмкін, су сызығынан төмен жасырынғанды көру қабілеті – осы мұзды көшпенділердің адамзатқа берер ең үлкен сабағы болар.