Кеңестік Қазақстан тарихы өз өмірін республикаға арнаған бір адамның есімінен бөлек қарастырылмайды. Одақтас республикалардың XX ғасырдағы басшылары арасында экономикаға, мәдениетке және халықтың өзін-өзі тануына осынша терең із қалдырған тұлғалар аз болды. Дінмұхамед Қонаев Қазақ КСР-ін басқа ешкімнен де ұзақ басқарды, сол кезеңде республика аграрлық шетаймақтан елдің ірі өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды. Оның жолы – қарапайым тау-кен инженерінен КПСС ОК Саяси бюросының мүшесіне дейінгі өрлеу – тұтас бір дәуірдің қайшылықтарын айнадай көрсетеді. Осы аса ерекше мемлекет қайраткерінің тұлғасын тереңірек түсінуге көмектесетін он сегіз деректі назарларыңызға ұсынамыз.
- Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев 1912 жылдың 12 қаңтарында бүгінгі Алматы деп аталатын Верный қаласында дүниеге келді. Отбасы шаруасы орташа болғанымен, ата-анасы білімге зор мән берді, ал бұл ерекше қасиет ұлдың болашақ тағдырын айқындауда шешуші рөл атқарды.
- Білімі бойынша ол тау-кен инженері еді – 1936 жылы Мәскеудегі түсті металдар мен алтын институтын бітірді. Тау-кен өнеркәсібі саласындағы кәсіби білімі кейіннен табиғи байлыққа кенде емес республиканы басқару барысында аса қажет болып шықты.
- Болашақ басшы еңбек жолын Қазақстандағы кен орындарында қарапайым инженер ретінде бастады. Бірнеше жылдан соң ол республиканың тау-кен саласының ең ірі кәсіпорындарының бірі – Лениногорск полиметалл комбинатының директоры болып тағайындалды.
- Қонаев Қазақ КСР үкіметін алғаш рет 1942 жылы, Ұлы Отан соғысының қызу шағында, Халық Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары қызметінде басқара бастады. Бұл тағайындалу отыз жасында жүзеге асты – мұндай жоғары лауазымға ие болу үшін бұл өте ерте жас еді.
- Ол Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы қызметін үш рет атқарды: 1960–1962 жылдары, 1964–1986 жылдары, сондай-ақ 1950 жылдардың қысқа кезеңінде. Жалпы есеппен Қонаев республиканы шамамен жиырма төрт жыл басқарды – бұл оны кеңестік кезеңдегі барлық басшылар арасындағы рекордшыға айналдырады.
- Қонаевты Леонид Брежневпен ерекше байланыс жалғастырды – олар 1950 жылдардың аяғында танысты, сол кезде болашақ бас хатшы Қазақстандағы тың жерлерді игеруді қадағалап жүрді. Бұл достық республикаға Мәскеуден мол қаражат алуға мүмкіндік берді, ал Қонаевтың өзі саяси ықпалын біртіндеп нығайта берді.
- 1971 жылы Қонаев КПСС ОК Саяси бюросының – Кеңес Одағының ең жоғары билік органының – мүшесі болды. Қазақстан басшысы жалпыодақтық құрылымда осындай деңгейдегі ықпалға жеткен одақтас республикалардың аз санды өкілдерінің біріне айналды.
- Қонаев тұсында республика Кеңес Одағының түсті металдар, көмір және астық өндірісіндегі ең ірі жеткізушісіне айналды. Оның басшылық жылдарында өнеркәсіптік өндіріс көлемі есе-есімен өсті, ал Қазақстан экономикалық әлеует тұрғысынан одақтас республикалар арасында үшінші орынға шықты.
- Дәл осы тұлғаның билік жылдарында бүкіл КСРО-ның ғылыми-техникалық прогресінің рәмізіне айналған Байқоңыр ғарыш айлағы салынды. Қонаев республика аумағындағы ғарыштық инфрақұрылымды дамытуды белсенді қолдады, осы объектілердің стратегиялық маңызын терең ұғынды.
- Алматы оның тұсында мүлде өзгеріп кетті – шалғай провинциялық қаладан дамыған инфрақұрылымы бар заманауи мегаполиске айналды. Метрополитен, үлкен тұрғын үй алқаптары, театрлар, институттар мен спорт нысандары салынды – соның ішінде атақты таулы «Медеу» мұзайдыны да бой көтерді.
- Қонаев орыстандыру саясаты норма болған кеңестік жүйе жағдайында да қазақ мәдениеті мен тілін дамытуға айрықша назар аударды. Оның қолдауының арқасында қазақ жазушыларының кітаптары жарық көрді, ұлттық кино өркендеді, жаңа театрлар есіктерін айқара ашты.
- Ол Социалистік Еңбек Ері атағына үш рет ие болды – бұл кеңестік номенклатура өлшемімен де сирек кездесетін ерекше дараландыру. Сонымен қатар Қонаев Лениннің көптеген ордендерімен және басқа да жоғары мемлекеттік марапаттармен тағайындалды.
- Қонаевтың 1986 жылдың желтоқсанындағы отставкасы «Желтоқсан оқиғасы» деп аталып кеткен тарихи толқулардың тікелей себебіне айналды. Горбачев оның орнына республикамен ешқандай байланысы жоқ орыс шенеунігі Геннадий Колбинді тағайындаған кезде, Алматыда қазақ жастарының жаппай наразылық шерулері жарылып шықты.
- 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары бүгінде КСРО ыдырауының алғашқы белгілерінің бірі және glasnost дәуіріндегі алғашқы ірі ұлтаралық қақтығыс ретінде бағаланады. Көптеген тарихшылардың пайымдауынша, дәл осы толқулар Кеңес Одағының ұлттық саясатындағы терең қайшылықтарды жарқын ашып берді.
- Отставкадан кейін Қонаев сол заманның рухына сай сынға ұшырады және жартылай опалаға алынды – оған сыбайластық пен жерлестік көрсету таңылды. Алайда сот қудалауынан аман қалды, ал өзі ғұмырының соңына дейін Алматыда тұрды.
- Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жарыққа шыққан «Менің заманым туралы» атты естелік кітабы аса құнды тарихи деректерге толы еңбекке айналды. Онда Қонаев республиканың дамуы туралы өз пікірін, Мәскеумен қарым-қатынасты және 1980 жылдардың аяғындағы саяси өзгерістердің себептерін баяндады.
- Дінмұхамед Ахметұлы 1993 жылдың 22 тамызында қайтыс болды – ғұмырын арнаған мемлекеттің ыдырауын көзімен көрді. Тәуелсіз Қазақстан оның тірі кезінде қалыптаса бастады, бұл жағдай мемлекет қайраткерінің өмірбаянына ерекше символдық аяқталу сипат берді.
- 1997 жылы Алматыда Қонаевтың жеке заттары, құжаттары мен фотосуреттер жинақталған мұражай-үй ашылды. Қаланың орталық көшелерінің бірі оның атын иеленеді, ал саясаткердің өзі – бір топ зерттеушілер оны қазақ халқының шынайы қорғаушысы деп санаса, енді біреулері оны кеңестік аппараттың типтік өкілі деп бағалайды – бүгінге дейін талас тудырып келе жатқан тарихи тұлға болып қалады.
Қонаевтың мұрасы бүгінде де біржақты баға бермейтін ерекше тарих болып қала береді, алайда оның қазіргі Қазақстанның қалыптасуындағы рөлін асыра бағалау мүмкін емес. Зерттеушілердің саяси көзқарасынан тәуелсіз, бір нәрсе дау тудырмайды – республика оның тұсында өнеркәсіптік және мәдени дамуда сапалы серпіліс жасады. 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары, оның отставкасының жанама салдарына айналып, қазақ қоғамын өзінің ұлттық болмысын қайта ойластыруға жетеледі. Дәл осы рухани оянудың өзі 1991 жылы тәуелсіздік жариялауға негіз болған топырақты дайындады. Демек, Қонаевтың тұлғасы тек кеңестік тарихқа ғана емес, жаңа қазақстандық мемлекеттіліктің іргетасына да мәңгі ойып жазылған.
