Велоцирапторлар туралы 35 қызықты дерек – күркетауық көлеміндей және қауырсынды жыртқыштар

Кино өнері жаппай санада ғылыми шындықты ығыстырып шығаратындай берік бейнелер қалыптастыра алады. Осындай құбылыстан ең көп «жапа шеккен» жаратылыстардың бірі – велоцираптор. «Юра дәуірі саябағындағы» кинематографиялық кейіпкері шын мәнінде Азияның бор дәуіріндегі далаларын кезген жануарға мүлде ұқсамайды. Нақты велоцираптор қауырсынмен қапталған, ірі күркетауықтан аспайтын көлемде болған және Голливуд көрсеткендей топтасып, алып олжа қуалаған емес. Ғылыми білім мен көпшілік түсінік арасындағы айырмашылық соншалық, палеонтологтар кейде бұл екі бөлек тіршілік иесі деп әзілдейді. Шынайы деректерге үңілгенде, нағыз велоцираптор экрандағы «атауласынан» әлдеқайда қызықты екені айқындалады.

1. Велоцираптор кеш бор кезеңінде шамамен 75–71 миллион жыл бұрын қазіргі Моңғолия мен Солтүстік Қытай аумағында өмір сүрген. Ол 66 миллион жыл бұрын динозаврлардың көпшілігін жойған жаппай жойылудан бес-тоғыз миллион жыл бұрын тіршілік еткен.
2. Оның ғылыми атауы Velociraptor mongoliensis «моңғолдық жылдам жыртқыш» деген мағына береді. Атаудың алғашқы бөлігі қозғалыс шапшаңдығын, екіншісі алғашқы олжалар табылған аймақты білдіреді. Бұл түрді 1924 жылы Генри Осборн сипаттаған.
3. Нақты өлшемдері кинодағы бейнесінен мүлде бөлек. Денесінің ұзындығы тұмсығынан құйрық ұшына дейін 1,8–2 метр болған. Биіктігі шамамен 50 сантиметр, салмағы 15–20 килограмға жеткен. Яғни көлемі ірі күркетауыққа жуық.
4. «Юра дәуірі саябағында» көрсетілген жыртқыштар іс жүзінде дейноних немесе утахирапторға көбірек ұқсайды. Режиссер Стивен Спилберг әсерлі көрініс үшін бейнені әдейі үлкейткен. Палеонтолог Джек Хорнер де кинораптордың шынайы түрге тек алыстан шабыттанғанын мойындаған.
5. 2007 жылғы маңызды олжа сүйектерден қауырсын бекінетін төмпешіктерді анықтады. Бұл жануардың қауырсын жамылғанын түпкілікті дәлелдеді. Демек, ол қабыршақты бауырымен жорғалаушы емес, қазіргі құстарға ұқсас келбетке ие болған.
6. Қауырсындары ұшу үшін қызмет етпеген. Алдыңғы аяқтары көтеруші күш тудыратындай ұзын болмаған. Ғалымдар қауырсын жылуды сақтау, жұптасу кезінде көрсету немесе тепе-теңдік сақтау үшін қажет болған деп болжайды.
7. Артқы аяқтағы екінші саусақтағы орақ тәрізді тырнақ шамамен 6,5 сантиметрге жеткен. Бұрын ол олжаны жаралау үшін қолданылды деп есептелді. Қазіргі зерттеулер оны жемтікті жерге басып ұстап тұру үшін пайдаланғанын көрсетеді.
8. Жүрген кезде ол осы тырнақты жерге тигізбей көтеріп ұстаған. Әйтпесе өткір ұшы тез мүжілер еді. Мұндай қалып дромеозавридтердің іздерін оңай тануға мүмкіндік береді.
9. Миының көлемі дене салмағына шаққанда салыстырмалы түрде үлкен болған. Бұл мезозой фаунасы үшін жоғары зияткерлік деңгейін білдіреді. Бас сүйек қуысын зерттеу иіс және көру орталықтарының жақсы дамығанын көрсетті.
10. Көздері негізінен бүйірге бағытталған. Бұл кең көру өрісін қамтамасыз еткен. Бірақ дәл секіру үшін қажет бинокулярлық көру шектеулі болған.
11. Ішкі құлақ құрылысы төмен жиілікті дыбыстарды жақсы қабылдағанын көрсетеді. Мұндай қасиет бұта ішінде немесе ымыртта аң аулайтын жануарларға тән.
12. 1971 жылы табылған «шайқасқан жұп» ерекше олжа саналады. Онда велоцираптор мен протоцератопс айқас үстінде қазба күйінде сақталған. Жыртқыштың тырнағы қарсыласының мойнында қатып қалған.
13. Топтасып аң аулау туралы болжам даулы мәселе болып қала береді. Үйлестірілген топтық шабуылға нақты дәлел жоқ. Бірнеше дарақтың бірге табылуы көбіне кездейсоқ жағдаймен түсіндіріледі.
14. Негізгі қорегі ұсақ кесірткелер, сүтқоректілер, жәндіктер және шағын динозаврлар болған. Үлкен мүйізді алыптарды қуғаны жөнінде сенімді айғақ жоқ. Протоцератопспен шайқас екі жаққа да қымбатқа түскен болуы мүмкін.
15. Жүгіру жылдамдығы қысқа қашықтықта 25–40 километрге жеткен деп бағаланады. Бұл шағын дене үшін жоғары көрсеткіш. Бірақ рекордтық деңгейде емес.
16. Құйрығы қатты әрі икемсіз болған. Омыртқа өсінділері бір-бірімен байланысып, тепе-теңдік сақтауға көмектірген. Бұл жоғары жылдамдықта күрт бұрылуға мүмкіндік берген.
17. Оның ең жақын тірі туыстары – қазіргі құстар. Бұрын мұндай тұжырым ғылыми қиял сияқты көрінер еді. Қазіргі морфологиялық зерттеулер құстардың теропод динозаврлардан тарағанын дәлелдейді.
18. Өмір салты жағынан қаршыға немесе сұңқарға ұқсас болғаны айтылады. Бұл құстар жемтікті тырнағымен ұстап, тістеп өлтіреді. Палеонтологтар дәл осындай әдісті реконструкциялайды.
19. 2008 жылы Velociraptor osmolskae деп аталатын екінші түр сипатталды. Ол сәл ірілеу және бас сүйегінде айырмашылықтар бар. Екі түр де кеш бор кезеңінің жартылай шөлейт аймақтарында өмір сүрген.
20. Тіршілік ортасы тропикалық джунгли емес, құрғақ шөлейттер болған. Сирек су көздері, құмды төбелер және сирек өсімдіктер тән еді. Климат қазіргі Орталық Азия жағдайына ұқсас болған.
21. Сүйектері қуыс құрылымды болған. Бұл салмақты азайтып, беріктікті сақтаған. Мұндай белгі құстармен туыстықты тағы дәлелдейді.
22. Көбеюі жұмыртқа салу арқылы жүзеге асқан. Туыстас түрлер ұя үстінде қанаттарын жайып жұмыртқаларын басқанын көрсететін қазбалар қалдырған.
23. Тістерінің қыры ара тәрізді иректелген. Бұл жұмсақ тіндерді тиімді кесуге мүмкіндік берген. Әр жақта шамамен 26–28 тіс болған және олар өмір бойы ауысып отырған.
24. Танымалдығы зерттеулерге қаржы тартуға әсер етті. 1993 жылғы фильмнен кейін дромеозавридтерді зерттеу жанданды. Кино бейнесі ғылыми ашылымдарға жанама түрде серпін берді.
25. Кейбір үлгілерде паразиттік инфекция іздері табылған. Төменгі жақтағы зақымданулар қазіргі жыртқыш құстардағы трихомонозға ұқсас. Бұл аурулардың динозаврларға да тән болғанын көрсетеді.
26. Ми мен дене көлемінің арақатынасы түйеқұс пен эму көрсеткішіне жуық. Яғни ол бауырымен жорғалаушыларға қарағанда зерек болған. Бірақ қарға немесе тотықұс деңгейіндегі ақылға жетпеген.
27. Алдыңғы аяқтары үш саусақты және иілген тырнақты болған. Олар олжаны мықтап ұстауға қабілетті еді. Негізгі зақымды артқы аяқтар келтірген.
28. Жас дарақтардың қазба қалдықтары сирек кездеседі. Бұл жоғары өлім-жітімді немесе сүйектердің әлсіз сақталуын білдіруі мүмкін.
29. Компьютерлік модельдеу артқы аяқтарының алдыңғыларға қарағанда бес-алты есе қуатты екенін көрсетті. Негізгі қозғалыс пен шабуыл құралы солар болған.
30. Гоби шөлі әлі де жаңа олжалардың басты көзі саналады. Құрғақ климат сүйектердің жақсы сақталуына жағдай жасаған. Жыл сайынғы экспедициялар музей қорларын толықтыруда.
31. Мінез-құлық реконструкциясы комодо айдаһарына ұқсас. Бұл қазіргі кесіртке жеке аң аулайды және тосқауыл тәсілін қолданады. Мұндай сценарий қазба айғақтармен үйлеседі.
32. Дыбыс шығару қабілетін анықтау қиын. Жұмсақ тіндер сирек сақталады. Құстармен туыстығын ескеріп, төмен жиілікті гуіл немесе күркіреген дыбыс шығарған болуы мүмкін деп болжанады.
33. Қан тамыр жүйесі жоғары зат алмасуды қамтамасыз еткен. Бұл оны суыққанды бауырымен жорғалаушылардан гөрі жылықанды құстарға жақындатады. Белсенді өмір салты мен ақуызға бай қорек қажеттілігі сонымен түсіндіріледі.
34. Азия мен Солтүстік Америкадан табылған іздер су маңында жүргенін көрсетеді. Жекелеген дарақтардың іздері жиі кездеседі. Бұл топтасып аң аулау теориясын әлсіретеді.
35. Ең қызығы – осы жыртқыштың тікелей ұрпақтары бүгін де жанымызда өмір сүріп жатыр. Тауық, көгершін, торғай секілді құстар сол эволюциялық тармақтың жалғасы. Тауықтың дән шоқыған сәтіндегі қимылынан жетпіс миллион жыл бұрынғы аңшының жаңғырығын көруге болады.

Велоцираптор – көпшілік мәдениетінің ғылыми нысанды қалай өзгертіп жібере алатынының айқын мысалы. Шын мәніндегі қауырсынды, шағын әрі жалғыз аң аулаған жыртқыш Голливуд құбыжықтарынан әлдеқайда қызықты. Моңғолия мен Қытайдағы қазба жұмыстары жаңа деректер ұсынуы мүмкін. Палеонтологияда түпкілікті жабылған сұрақ сирек кездеседі. Бұл тарих ғылымға сенудің және табиғат шындығы адам қиялынан әрдайым бай екенін ұмытпаудың маңызын еске салады.